Antwerpen, de Groenplaats en het standbeeld van Rubens

Antwerpen is rijk aan standbeelden. Antwerpen is rijk aan standbeelden van kunstenaars. In de stad zijn onder meer standbeelden te vinden van kunstenaars als Hendrik Conscience, Jacob Jordaens, David Teniers, Anton Van Dyck en Paul van Ostaijen. En op de Groenplaats in het centrum van Antwerpen staat prominent een beeld van de beroemde meester Peter Paul Rubens.

Toch zijn al die kunstenaars door een militair voorafgegaan. Meer dan 470 jaren vóór Rubens had Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel in Antwerpen al zijn standbeeld staan. In Nederland en Vlaanderen wordt deze Spanjaard vernoemd naar het hertogdom waarvan hij de derde hertog was: Alva, Alba in het Castiliaans.

De hertog van Alva werd in onze gewesten vooral, of misschien zelfs alleen maar, bekend vanwege de bijzondere rol die hij speelde in de scheiding tussen noord en zuid. Hij heeft hier van 1567 tot 1573 het beleid van Filips II tegen de opstandelingen mede bepaald en hen bevochten.

De hertog van Alva, één van dé grandes van Spanje, is meer geweest dan alleen maar landvoogd en duivel-in-persoon van de Nederlanden. Onder Karel V vocht hij in 1535 bij het beleg van Tunis en in 1545 bij de Slag van Mühlberg. Van 1555 tot 1558 was hij onderkoning van Napels, één van de vele Spaanse bezittingen. Door zijn fel-bediscussieerde rol in de Nederlanden viel hij bij Filips II in ongenade. Hij werd later echter in eer hersteld en bezette in 1580 Portugal dat Filips II wegens de mogelijke rechten van zijn al lang overleden moeder opeiste. Hij was er vanaf dat moment, tot zijn dood in 1582, onderkoning.

- advertentie -

Het Steen, Antwerpen - Foto: CC/Frank K.
Het Steen, Antwerpen – Foto: CC/Frank K.
Tijdens zijn verblijf in de Nederlanden liet de hertog van Alva in 1567 aan één van de uiteinden van Antwerpen, op de plaats waar nu op het Leopold De Waelplaats het Museum voor Schone Kunsten is, een vesting of citadel bouwen. Antwerpenaars noemden dit ook wel het Zuidkasteel. Daarmee hield Alva de stad als het ware in een ijzeren greep. Aan de andere kant lag immers het Steen, een aan de rechter Schelde-oever gelegen ringwalburg. Enkele tientallen jaren eerder had Karel V te Gent al eens hetzelfde gedaan met zijn vesting en het Gravensteen. De Spanjaarden doen alles ‘goed’, driemaal dus: in de eerste helft van de achttiende eeuw liet Filips V in Barcelona de Ciutadella, ook als een citadel, bouwen van waaruit hij samen met het kasteel van Montjuïc de Barcelonezen in bedwang kon houden.

Alva had geen last van bescheidenheid. Op 19 mei 1571 liet hij op de binnenplaats van de citadel een standbeeld van zichzelf plaatsen. dit beeld toonde hem als de onderdrukker van de Nederlanden.

Tekening van de duim van het standbeeld van de hertog van Alva met daarbij een vers van Vondel, 1571 – Rijksmuseum Amsterdam

Het ontwerp was van muntsnijder Jacob Jonghelinck en het brons kwam van de kanonnen die bij de Slag van Jemmingen in 1568 waren buitgemaakt. Lang bleef het standbeeld niet staan. Onder Alva’s opvolger Luis de Zúñiga y Requesens (1528-1576) werd het verwijderd en in 1577 door de Antwerpse bevolking vernield.

Op de Groenplaats in Antwerpen staat het standbeeld van iemand die niet gehaat werd: Rubens. Op het plein bevond zich sinds de dertiende eeuw de begraafplaats van de kerk die nu de Onze-Lieve-Vrouwkatedraal is. Dat Onze-Lievevrouwe- of Groenkerkhof werd tijdens de Franse overheersing een plein: eerst het Place de l’Égalité en later Place Bonaparte als eerbetoon aan de kleine generaal. Tijdens de Nederlandse overheersing werd de naam veranderd in Place Verte en later ikn Groenplaats.

Tijdens de beginjaren van België probeerde men op kunstmatige wijze een soort van Belgisch nationaliteitsgevoel te kweken. Dit gebeurde onder meer door het plaatsen van standbeelden: Godfried van Bouillon te Brussel in 1848, Jacob van Artevelde te Gent in 1863, Ambiorix te Tongeren in 1866. Zelfs de Slag der Gulden Sporen werd in een Belgische context gevierd.

Antwerpen wilde de tweehonderdste verjaardag van Rubens’ overlijden in 1640 gedenken met een standbeeld. Er waren echter problemen. De openbare geldinzameling had niet genoeg opgebracht waardoor er geen bronzen beeld was. Er werd daarom maar geopteerd voor een plaasteren exemplaar van wat het echte standbeeld moest worden. Bij het verlaten van het atelier van beeldhouwer Guillaume ‘Willem’ Geefs (1805-1883) viel het echter van de kar. Gelukkig was er een tweede plaasteren kopie.

De bedoeling was om het beeld op 15 augustus 1840 bij het begin van Rubensfeesten te plaatsen. Door alle problemen kreeg de plaasteren Rubens echter pas op 25 augustus 1840 een plaats. Belangrijk om weten is dat het beeld niet geplaatst werd op de Groenplaats. Het kreeg een plaats van waar het over de Schelde kon uitkijken: het Sint-Wilburgisplein dat in de onmiddellijke omgeving van het Steen gelegen was en bij de rechttrekking van de rivier verdwenen is.

Standbeeld van Rubens op de Groenplaats in Antwerpen - Foto: Ad Meskens
Standbeeld van Rubens op de Groenplaats in Antwerpen – Foto: Ad Meskens
In 1843 was het bronzen beeld eindelijk klaar. Het werd geplaatst op de Groenplaats, net daar waar tot 1739 het kruisbeeld van de begraafplaats gestaan had. Bijna liep het weer verkeerd af. Bij het oprijden van de Groenplaats zakte de kar waarop het beeld stond, door haar wielen. Het beschadigde beeld werd hersteld en kon uiteindelijk nog hetzelfde jaar geplaatst worden.

Rubens is vreemd genoeg niet als kunstenaar afgebeeld. Hij staat fier de Groenplaats en de kathedraal te overschouwen met een degen rond zijn middel en zijn breedgerande hoed die hij op zijn zelfportretten draagt, in de rechterhand, alsof hij als betere burger een of andere kennis wil groeten of zich aanbiedt bij één van de vele heersers die hij tijdens zijn diplomatieke carrière ontmoet heeft. Wie de schilder niet kent, maar de moeite neemt om aandachtig naar het beeld te kijken, weet dat hij een schilder was: aan zijn voeten ligt zijn palet.

Toch is het standbeeld er niet gekomen zoals Geefs het gewild had. Hij had op de sokkel immers symbolen voor schilderen, beeldhouwen, bouwen en graveren, de drie kunstdisciplines waarin Rubens actief was geweest, willen afbeelden. Door opnieuw geldgebrek kwam men er niet aan toe. Of heeft dat te maken met het feit dat Geefs verhuisde naar Brussel waar hij burgemeester van Schaarbeek werd en de Congreskolom, een monument ter nagedachtenis van de gesneuvelden van de opstand tegen de Nederlanders in 1830, mocht ontwerpen?

Rik Wouters

Toeristische gids voor Vlaanderen, Barcelona
en gidsingen op aanvraag én maat
e-mail: rik.wouters@pandora.be

Het paleis der Academiën in Brussel Eens was het…
Cover 'Hoe duur was de suiker?'De Belgische regisseur Jean…

Dit atikel is afkomstig van online geschiedenismagazine www.historiek.net

Ook adverteren op Historiek?
Goede keus! Klik hier