Een eenzaam strijder

College of William and Mary, ca. 1902 - Bron: Beinecke Rare Book & Manuscript Library, Yale Univ.)
College of William and Mary, ca. 1902 - Bron: Beinecke Rare Book & Manuscript Library, Yale Univ.)

Koning-stadhouder Willem III
Koning-stadhouder Willem III
Met de Glorieuze Revolutie ging Willem III de geschiedenis in als koning van Engeland, Wales, Schotland en Ierland en daarmee als held én als schurk. Of je Willem nu viert of verguist, een ding is zeker: Willem was de spil van de Glorieuze Revolutie, die niet had kunnen plaatsvinden zonder koning Jacobus II en ook niet zonder koning Lodewijk XIV.


Dit is het eenentwintigste artikel in een serie blogs van Yolande van der Deijl rond de Glorieuze Revolutie. Het is onderdeel van de website: the Orange Way. Een overzicht van de al geplaatste blogs is hier te vinden.

Maar zij waren slechts acteurs, feitelijk handhavers, in dit Europese drama dat al decennia eerder begonnen was en dat in 1688 weer oplaaide met de Negenjarige Oorlog (1688-1697) om te eindigen met de Vrede van Utrecht (1713). Willem was de architect van de Grote Alliantie tegen het machtige Frankrijk. Door zijn Europese blik verloor de Republiek weliswaar haar dominante rol op de wereldzeeën, maar niet haar onafhankelijkheid. Tijd voor een nadere kennismaking.

Henriëtte Elisabeth Heimans schreef in 1925 (1) dat Willem door zijn tijdgenoten én nageslacht in uiterste tegenstellingen werd beoordeeld. Zo hoog als zijn roem steeg, zo diep is ook de wrevel die hij wekte. Voor Heimans, net als voor mij bijna honderd jaar later, is Willem een aangrijpend personage en blijft zijn geschiedenis tot de verbeelding spreken.

Willem wordt acht dagen na het overlijden van zijn vader (stadhouder Willem II) geboren in Den Haag, op 14 november 1650. Vanaf de eerste dag vreesde men voor zijn leven:

Met natte deken om zijn bonzend hoofdje zat hij in zijn grote kamer in Den Haag of in een grote leuningstoel in Honselersdijk, kuchend als een oud mannetje. (2)

Jonge Willem, Jan Vermeer van Utrecht (portret) en Jan Davidsz. de Heem  (versiering)
Jonge Willem, Jan Vermeer van Utrecht (portret) en Jan Davidsz. de Heem
(versiering)
Willems vroege jeugd kenmerkte zich vooral door het constante geruzie tussen twee aartsrivales: zijn moeder, de Engelse Princess Royal Mary Stuart I, en zijn oma, Amalia van Solms. Niet alleen in huiselijke kring heerste onenigheid. In maart 1652 barstte een oorlog los met Engeland (de eerste van de drie zeeoorlogen). Engeland dat onder leiding van de puriteinse Oliver Cromwell, die de koning (Karel I, Stuart) had laten onthoofden, inmiddels beschikte over een geduchte zeemacht en bezig was een eind te maken aan de gouden jaren van de Hollandse handel.

Akte van Seclusie

Als Johan de Witt in 1653 Adriaan Pauw opvolgt als raadpensionaris, breidt hij de Nederlandse oorlogsvloot uit en blijft hard tegen Cromwell ingaan. In mei 1654 tekenen Engeland en de Staten van Holland het Verdrag van Westminster. Voor Oranje blijkt de vrede duur betaald want het verdrag bevat een geheime clausule, de Akte van Seclusie, waarin De Witt belooft om Willem van Oranje nooit tot stadhouder te benoemen. De vooruitzichten zijn somber.

Cornelis Trigland
Cornelis Trigland
Als Willem zes jaar is, vertrekt zijn moeder naar Parijs om een jaar aan het Franse Hof te verblijven. Vier jaar later laat zij haar zoontje opnieuw in de steek om een bezoek te brengen aan broer Karel II die, na de restauratie van de monarchie in 1661, koning is. Ze keert niet meer naar Den Haag terug omdat ze in januari 1661 in Londen overlijdt aan de pokken. Oma Amalia wordt nu voogdes en zij verdedigt de rechten van haar kleinzoon met hand en tand. Naast zijn oma hebben de gouvernante Walburg van Kerckhoven en raadpensionaris Johan de Witt invloed op zijn ontwikkeling. Maar vooral de Haagse predikant Cornelis Trigland, belast met Willems calvinistische onderwijs, maakt de kleine prins bekend met zijn speciale lotsbeschikking: God had beschikt dat de prins zijn volk en zijn kerk uit de duisternis zou leiden.

De prins ontwikkelt zich niet tot een diplomaat, maar wel tot een geslepen staatkundige met een uitgesproken loyaliteit. Politiek inzicht en Europese betrekkingen leert hij van Johan de Witt die zich deze taak persoonlijk toe-eigent. Hoewel je niet kunt spreken van een warme vriendschap, verschillende incidenten tijdens Willems jeugd illustreren dat, is er sprake van wederzijds respect tussen de prins en zijn mentor. En hoewel de relatie in de loop van de jaren steeds moeilijker wordt, blijft het bitter dat Oranje steevast met kalenderblad 20 augustus 1672 (3) wordt geassocieerd toen Johan en Cornelis de Witt in Den Haag werden vermoord.

Kwaadsprekerij

Zou de prins van Oranje een aandeel hebben gehad in de broedermoord en de vreselijke lynchpartij die er op volgde? We weten het nog steeds niet, en zullen het waarschijnlijk nooit weten, maar de kans dat de prins de brute moord heeft besteld, acht ik zeer klein. Deze vorm van politiek bedrijven past eenvoudigweg niet bij de man die Willem was. Bovendien had hij wel iets anders aan zijn hoofd. De Republiek was in een oorlog met Frankrijk verwikkeld, de Fransen dreigden Holland binnen te vallen. Dat Willem de hoofdaanstokers van de Haagse broedermoord niet bestrafte maar juist beloonde, pleit daarbij natuurlijk niet voor hem.

Voor het zwartmaken van Willem, grijpen de Jakobieten terug naar de slachting van de MacDonalds in Glencoe op 6 januari 1692. Hier zou Willem de Campbells persoonlijk hebben opgedragen de MacDonalds te vermoorden omdat hun leider, Alastair MacIan, weigerde de eed van trouw te tekenen. Dat Willems Schotse adviseur, Dalrymple, valse informatie verschafte, laten zij daarbij meestal achterwege. Wat ik daarbij verder ter verdediging wil inbrengen, is dat koning Willem zich nauwelijks interesseerde voor Schotse aangelegenheden. Dat was geen onwil, wél onmacht; hij had er simpelweg de tijd niet voor omdat zijn aandacht elders was vereist. Op zijn sterfbed drong Willem aan op de unificatie van Schotland en Engeland. Want de oorlog met Frankrijk was nog niet voorbij.

College of William and Mary, ca. 1902 - Bron: Beinecke Rare Book & Manuscript Library, Yale Univ.)
College of William and Mary, ca. 1902 – Bron: Beinecke Rare Book & Manuscript Library, Yale Univ.)

I am glad to see you gentlemen

In de literatuur wordt Willem beschreven als een geestdriftig en geïnspireerd militair (‘een en al vuur op het slagveld’) maar als een gesloten en achterdochtig mens. Hij sprak zacht en zonder levendigheid, gebruikte weinig woorden en toonde vaak een koele desinteresse die werd verward met arrogantie.

Willem beheerste de rijkunst als de beste en schuwde waaghalzerij niet. Op de Veluwe reed hij zijn paarden regelmatig aan barrels en op het slagveld vocht hij in de voorste linie, met gevaar voor zijn leven. Hij wist de geestdrift van de soldaten te wekken door prikkelende toespraken. Bij het gevecht bij de Boyne in Ierland (1690) begroette hij de vijand met de woorden: ‘I am glad to see you gentlemen.’

Er zullen altijd verschillen van mening blijven over een opmerkelijk persoon als Willem. Hij won de oorlog tegen Frankrijk niet. Toen Lodewijk nog energiek in het zadel zijn legers aanvoerde, sleet Willem zijn dagen als een lichamelijk wrak in Hampton Court en Kensington. Hij benoemde John Churchill, de hertog van Marlborough, tot opperbevelhebber van het geallieerde leger.

Na Willems dood brandde een nieuwe oorlog los (Spaanse Successieoorlog) maar nu vochten de Republiek en Engeland zij aan zij met een geoefend leger dat onder zijn leiding was ontstaan. Het ‘idee fixe’ van Willem, het voorkomen van de Franse hegemonie in Europa, overleefde hem want koningin Anne nam zijn buitenlandse politiek over. Pas in 1713 werd een grote Europese vrede gesloten, de Vrede van Utrecht.

Willem III door Siegfried Woldhek
Willem III door Siegfried Woldhek
Siegfried Woldhek heeft een fantastische tekening van Willem op zijn naam staan. Het is een treffende maar gewaagde interpretatie, zeker vergeleken met de flatterende portretten uit de zeventiende eeuw toen kunstenaars werden betaald om de werkelijkheid mooier af te schilderen dan die was. Zonder de geschiedschrijving geweld aan te doen kun je concluderen dat Willem één van de meest invloedrijke staatsmannen in de geschiedenis van de Republiek, Engeland en Europa is geweest. Sinds de dag dat hij koning werd in april 1689, is het Engelse parlement jaarlijks bijeen gekomen en werd daarmee het centrale instrument van goed bestuur. Als grondlegger van zo’n stabiele parlementaire democratie, wordt hij in de Verenigde Staten beschouwd als een voorvader van de Declaration of Independence die later weer als basis diende voor Britse kolonies die zich ontwikkelden tot Canada, Australië en Nieuw Zeeland. En daarmee verdient de eenzame strijder die Willem tijdens zijn leven is gebleven, meer aanzien dan hij tot nu toe heeft gekregen.

~ Yolande van der Deijl

Dit is het eenentwintigste artikel in een serie blogs van Yolande van der Deijl rond de Glorieuze Revolutie. Het is onderdeel van de website: the Orange Way. Een overzicht van de al geplaatste blogs is hier te vinden.

Noten:
1 – Henriëtte Elisabeth Heimans, Het karakter van Willem III Koning-Stadhouder – Proeve eener Psychologie
2 – J. Postmus, een eenzaam strijder: Prins Willem III
3 – Panhuysen, Rampjaar 1672 en Prud’Homme, Moordenaars van Jan de Witt