Historiek

Boek over de winter van 1795, de Bataafse Revolutie en het lot van Franse émigrés. Geschreven door Caroline Hanken.

In de winter van 1794 trekken Franse troepen onder leiding van de generaal Jean-Charles Pichegru (1761-1804) de Republiek der Verenigde Provinciën binnen. Het vriest stevig, het kwik daalt soms tot 15 graden onder nul, waardoor de rivieren, bij temperaturen boven nul juist een barrière, de verovering van de republiek nu vereenvoudigen. Koning winter stelt het Armée du Nord in staat de bevroren rivieren over te steken.

In het vestingstadje Zaltbommel worden de vorderingen van de Franse troepen gespannen gevolgd. De godsvruchtige dominee Kist schrijft over de dagelijkse ontwikkelingen in zijn dagboek. Een paar keer beklimt hij een toren in de hoop dat hij met behulp van zijn telescoop kan zien of Den Bosch inmiddels al ingenomen is.

Aan de hand van het dagboek van Kist geeft Caroline Hanken (1953) een duidelijk beeld van de verwarring waarin Zaltbommel in de winter van 1794-1795 verkeert. Waar veel orangisten doodsbang zijn voor de oprukkende Franse troepen, zijn veel patriotten er van overtuigd dat de Fransen strijden voor de goede zaak. Dat alles straks beter wordt. De lijfspreuk Liberté, égalité, fraternité (vrijheid, gelijkheid, broederschap) van de Franse revolutionairen vindt duidelijk ook in de Republiek der Verenigde Provinciën gehoor. De patriotten zijn ook de neergeslagen opstand van 1787 nog niet vergeten. Als erfprins Willem I, leider van de Staats troepen, de inwoners van Zaltbommel smeekt mee te strijden tegen de Fransen krijgt hij in Zaltbommel nul op rekest.

Het eerste deel van het boek draait feitelijk om de vraag: kwamen de Fransen als vriend of vijand? Als iets duidelijk wordt dan is het dat de Republiek der zeven verenigde provinciën destijds in ieder geval niet zo heel erg verenigd was. Waar veel prinsgezinden de steden probeerden te ontvluchten vóór de komst van de Fransen, werden dieFransen bij hun intocht door andere burgers met veel gejuich begroet. Fragment:


Dominee Kist bekijkt de blijdschap van zijn schapen soms met wat opgetrokken wenkbrauwen. Het uitgelaten dansen van veel burgers rond de door de Fransen opgerichte vrijheidsboom komt hem weinig 'waarachtig' voor.

Franse émigrés
Caroline Hanken belicht in haar boek nog een interessant aspect van de omwenteling van 1795. Naar aanleiding van de Franse revolutie waren jaren eerder een groot aantal Franse koningsgezinden uit angst voor de guillotine en de Terreur hun land gevlucht. Sommigen vestigden zich in Nederland. Zo ook de Franse hofdame De Neuilly en haar dochter. Hanken vond in een boek met memoires van Franse émigrés een brief van de dochter van deze hofdame. In deze brieven worden de belevenissen van de op de vlucht geslagen moeder en dochter beschreven.

De komst van de Fransen betekende voor de émigrés dat ze opnieuw hals over kop moesten zien weg te komen. In Door een Hollandse winter wordt de barre tocht van De Neuilly en haar dochter beschreven. In een poging uit handen van de Fransen te blijven, maken ze een barre tocht en doen ze onder meer Leiden, Amsterdam en Den Helder aan. Ook verblijven ze korte tijd in het Zaltbommel van dominee Kist.

Door een Hollandse winter leest erg prettig weg en geeft een duidelijk beeld van de situatie waarin de Republiek der Verenigde Provinciën verkeerde ten tijde van de komst van het Armée du Nord. Daarnaast is het boek onder meer interessant omdat Hanken een vrij onderbelicht onderdeel van de omwenteling beschrijft, namelijk het lot van de Franse émigrés.

Door een Hollandse winter - Caroline Hanken
De predikant, de hofdame en de revolutie van 1795
ISBN: 9789045701479
Uitgever: Augustus
Paperback, 190 pagina's
Prijs: € 19,90