Historiek

José Martí

Cubaanse held. Leidde in de negentiende eeuw de Cubaanse onafhankelijkheidsbeweging. Was zowel een inspiratiebron voor Che Guevara als Fidel Castro.

Wie op het vliegveld stapt naar Cuba komt de naam van de Cubaanse held van de vrijheidsbeweging al snel tegen. De luchthaven van Havanna is naar hem vernoemd: José Martí International Airport.

José Martí wordt op 28 januari 1853 geboren in Havana als de zoon van de Catalaans Spaanse Mariano Martí Navarro. Zijn moeder, Leonor Pérez Cabrera, is afkomstig van de Canarische Eilanden. Martí is de eerste zoon die zijn ouders samen krijgen. Na hem volgen er nog zes broers. Als Martí vier is verhuist het gezin naar de Spaanse stad Valencia. Twee jaar later keert het gezin echter alweer terug en volgt de jonge Martí een opleiding aan een openbare school.

Naar José Martí vernoemde luchthaven in Havana

Martí ontwikkelt zich tot journalist, schrijver, dichter en vertaler. Daarnaast houdt hij zich bezig met schilderen. In 1867 begint hij met het volgen van lessen aan de school voor kunsten in Havana. Erg succesvol is Martí, tot zijn eigen teleurstelling, echter niet in het schilderen. Commercieel levert het hem weinig tot niets op.

In 1869 publiceert José Martí voor het eerst een politiek getinte tekst in een krant, de El Diablo Cojuelo. Hetzelfde jaar schrijft hij de beroemd geworden tekst 10 de octubre. In dit sonnet schrijft Martí over de gebeurtenis die zich op 10 oktober 1868 op Cuba voordeed. Landeigenaar Carlos Manuel de Céspedes riep zijn mede-Cubanen toen op zich te verzetten tegen de Spaanse overheersing. Op Cuba is 10 oktober tegenwoordig nog altijd een feestdag. Het sonnet van Martí over de gebeurtenis wordt later gepubliceerd in zijn schoolkrant.

Als de koloniale autoriteiten op Cuba in maart 1869 de scholen sluiten, kan Martí zijn opleiding niet voorzetten. Het is een van de redenen waarom Martí antipathie ontwikkelt tegen de Spaanse bezetting van zijn geboorteland. Ook is hij fel tegenstander van de slavernij die op het eiland wordt gepraktiseerd.

Martí steekt zijn protesten tegen het beleid van de Spaanse kolonisator niet onder stoelen en banken en wordt op 21 oktober 1869 gearresteerd. De Spanjaarden beschuldigen hem van verraad tegen de overheid. Spanje zit in die periode niet te wachten op kritiek. Dit mede door een onafhankelijkheidsopstand die kort daarvoor is uitgebroken in de Cubaanse regio Oriente. Martí wordt veroordeeld tot een gevangenisstraf van zes jaar. Tijdens zijn slotpleidooi claimt de veroordeelde Cuba's recht op onafhankelijkheid.

In de gevangenis wordt Martí ziek. De kettingen die aan zijn benen bevestigd zitten hebben grote schade aangericht. De overheid laat Martí dan overbrengen naar het Cubaanse gevangeneneiland Isla de la Juventud, dan nog Isla de Pinos genoemd. Enige tijd hierna wordt Martí verbannen naar Spanje.

Ballingschap
Tijdens de jaren dat Martí als balling in Spanje verblijft, schrijft hij nog meer artikelen over de misdaden die Spanje volgens hem pleegt in zijn geboorteland Cuba. Daarnaast pakt hij zijn studies weer op en krijgt hij na enige tijd zijn burgerrechten weer terug. In 1878 reist hij in het geheim naar de Cubaanse hoofdstad Havana en accepteert daar een baan. Een jaar later wordt hij echter gearresteerd en opnieuw gedeporteerd naar Spanje. Zijn vrouw en kort daarvoor geboren zoon, Jose Francisco, blijven achter op Cuba.

Na weer enige tijd in Spanje te hebben gewoond, verhuist Martí in 1881 naar New York waar hij zich onder meer inzet voor de belangen van Uruguay, Paraguay en Argentinië. In de tussentijd mobiliseert hij de Cubaanse ballingen, in het bijzonder die in de Amerikaanse staat Florida. Hij doet dit omdat hij zo een revolutie op Cuba wil ontketenen. Zijn doel: een onafhankelijk Cuba. Sommige Amerikaanse politici spreken zich in die tijd uit voor een Amerikaanse annexatie van Cuba. Martí is hier fel tegen en laat dit de Amerikaanse politici tijdens lobbywerk duidelijk weten.

Een poging om in 1894 Cuba binnen te vallen en te vechten voor onafhankelijkheid mislukt. Martí en zijn mannen worden in Florida gestopt. De Cubaan laat zich hierdoor echter niet uit het veld slaan. Op 25 maart 1895 publiceert hij samen met de rebellerende generaal Máximo Gómez het Manifesto of Montecristi. In dit manifest wordt de onafhankelijkheid van Cuba uitgeroepen en een eind gemaakt aan het wettelijk onderscheid tussen verschillende rassen.

Samen met een groep rebellen en leden van het leger van generaal Máximo Gómez landt Martí op 11 april 1895 op Cuba. De rebellenleider wordt op 19 mei dat jaar door de Spanjaarden gedood tijdens de Slag van Dos Ríos.

Na zijn dood is José Martí uitgegroeid tot een van de martelaren van de Cubaanse onafhankelijkheidsstrijd. Ook zijn gedichten zijn in de loop der tijd zeer beroemd geworden. In talloze Cubaanse steden en dorpen zijn (borst)beelden van Martí te vinden.

• Tekst van het Montecristi Manifesto
• Overzicht artikelen over de geschiedenis van Cuba
• Boek: José Martí - Een oprecht mens