James Bond in het Rijksmuseum van Oudheden

Expositie – Pracht & Precisie: Kleine Meesterwerken in Steen

Edelstenen hebben sinds mensenheugenis de verbeelding geprikkeld. In talloze romantische liedjes, boeken en films spelen ze een belangrijke rol. Denk maar eens aan de James Bond klassieker Diamonds are Forever en het lied Diamonds are a Girl’s best Friend vertolkt door Marilyn Monroe.

Ook in de films Topkapi en Breakfast at Tiffany’s spelen edelstenen een grote rol. In de James Bond-klassieker Never Say never Again geeft een diamant op een broche de locatie aan waar een nucleaire bom van de misdaad-organisatie Spectre zich bevindt. Deze grot wordt de “Tears of Allah’ genoemd.

Momenteel is er in het pas gerenoveerde Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden ook een tentoonstelling te zien over edelstenen die de fantasie prikkelen. Deze expositie draagt de naam Pracht & Precisie: Kleine meesterwerken in steen en werd samengesteld door projectconservatoren Selkit Verberk en Ben van den Bercken. Verberk houdt zich ook bezig met voorlichting en communicatie bij het Rijksmuseum van Oudheden.

Grote Camee / Gemma Constantiniana. Foto: RMO

Grote Camee / Gemma Constantiniana. Foto: RMO

Pracht & Precisie gaat over kleine meesterwerken in steen (gemmen, cammeeën etc) door de eeuwen heen. Een interessant fenomeen dat absoluut aandacht verdient. Gesneden stenen zijn immers samen met munten de kleinste beelddragers uit de Klassieke Oudheid. Al sinds lang vergane tijden werden dure, kleurrijke edelstenen gebruikt om documenten en goederen mee te verzegelen, sieraden te verfraaien of om als talisman of amulet te fungeren. Ook hadden ze een functie bij de opluistering van luxe siervoorwerpen en dure objecten.

Wie het Rijksmuseum van Oudheden komt bezoeken, kan ook meteen zien hoe de grote verbouwing van het museum, die zeven maanden heeft geduurd, is uitgepakt. De zalen over de Klassieke wereld (Grieken, Etrusken en Romeinen) werden volledig vernieuwd. Speciaal voor kinderen is er momenteel ook een luisterspeurtocht over Griekse helden, goden en mythische wezens uitgezet.

Verlichte vorsten

In Mesopotamië werden rond 5000 voor Christus al stenen (hematiet en serpentijn) tot stempels en rolzegels bewerkt. Uit oude, antieke bronnen blijkt ook dat gemmen al in de Oudheid gespaard werden. Zo verzamelde Julius Caesar edelstenen, maar ook Mithradates van Pontus was een liefhebber van deze hobby. Helaas zijn deze befaamde verzamelingen verloren gegaan en is er ook geen informatie meer over te vinden. Ook over eventuele Middeleeuwen verzamelingen etc. is niet veel meer bekend. Dat verandert als we kijken naar de Renaissance. Verlichte vorsten, universitairen en collectioneurs begonnen er in die periode allerlei (encyclopedische) verzamelingen op na te houden die in luxe kasten werden ondergebracht. Zo’n dactyliotheek is ook in het Rijksmuseum van Oudheden te zien. Dergelijke verzamelingen bleven echter wel altijd voorbestemd voor de meer kapitaalkrachtige burgers. De lagere standen konden het zich niet veroorloven. Voor hen was het een te exclusieve hobby.

Dactyliotheek, een verzamelkastje. Foto: RMO

Dactyliotheek, een verzamelkastje. Foto: RMO

Amulet

Edelstenen dienden niet alleen om macht, schoonheid, goede smaak of verfijndheid uit te stralen. Ze hadden vaak ook een spirituele kant. Bijna alle culturen in de wereld dichtten (edel)stenen religieuze, genezende, bovennatuurlijke of kwaad-afwerende eigenschappen toe. Plinius de Oudere schreef er al over in zijn Naturalis Historia. Hierdoor werden ze dikwijls als amulet of talisman gebruikt. De kleur van de stenen speelt een belangrijke rol bij het effect dat ze zouden moeten hebben. Door hun kleur werden ze verbonden met bepaalde goden of eigenschappen. Afbeeldingen, spreuken en symbolen versterken deze krachten nog verder. Blauwe stenen werden verbonden met de hemelgoden Zeus en Jupiter plus vrede, wijsheid en de lucht. Rode stenen zouden helpen tegen bloedingen en verwondingen genezen. Paarse amethisten zouden dan weer bescherming bieden tegen dronkenschap. De zus van Alexander de Grote droeg bijvoorbeeld zo’n steen in een ring met de beeltenis van Methe, de godin van de drank, erop. In Leiden kan men dergelijke prachtige stenen aanschouwen met onder andere een knielende Christusfiguur erop, maar ook afbeeldingen van Cupido, Fortuna, het Plattelandsleven, dieren en mythische wezens.

Twee Cupido’s in een bootje. Foto: RMO

Twee Cupido’s in een bootje. Foto: RMO

Het RMO heeft zo’n 6300 gesneden stenen uit het nabije oosten, Egypte en de klassieke wereld in zijn bezit, waarmee het de grootste verzameling van Nederland is. Daarvan zijn er nu 180 te zien op deze schitterende expositie. De tentoonstelling laat bezoekers kennis maken met de geschiedenis van de stenen en geeft een indruk van hoe verzamelaars, kunstenaars, eigenaren en fans met deze luxe voorwerpen omgingen. Het is indrukwekkende kunst op microformaat die ondanks het minimale formaat veel indruk maakt.

Achttiende-eeuwse James Bond

Al in de achttiende eeuw hadden James Bond-achtige types belangstelling voor edelstenen zo blijkt uit de catalogus van de tentoonstelling. Baron Philip de Stosch (1691-1757) studeerde oorspronkelijk theologie, maar stapte later over naar archeologie. Hij woonde lange tijd in Italië waar hij bevriend raakte met de paus, verschillende geleerden, prinsen en kardinalen. De Stosch spioneerde in Rome voor de Britse overheid. Dat deed hij in dienst van de Britse staatsman Sir Robert Walpole. De Stosch werd echter ontmaskerd en in 1731 bedreigd waardoor hij het pauselijke grondgebied moest ontvluchten en naar Florence afreisde. De Stosch stond er om bekend dat hij gesneden edelstenen verzamelde en een grote verzameling van deze kostbaarheden had aangelegd. Zijn expertise was zo groot dat verzamelaars en handelaren vaak zijn advies inwonnen. De Stosch was een van de eersten die ontdekte dat dergelijke stenen soms voorzien waren van een handtekening. Dat was tot dan toe niet algemeen bekend.

Spioneren, edelstenen verzamelen, in opspraak raken, voor je leven moeten vrezen en
vluchten plus zich in elitaire kringen bevinden en verre landen bezoeken. Veel meer hoeft een mens niet doen om zich een achttiende-eeuwse James Bond te noemen, kan men wel stellen. Diamonds zijn inderdaad ‘forever’ zo blijkt maar weer eens uit de historie.

Meestergraveur Pauly

'Psyche' van Erwin Pauly. Eigen foto

‘Psyche’ van Erwin Pauly. Eigen foto

Eén van de esthetisch gezien fraaiste stukken van de expositie is zonder twijfel een prachtige camee van Erwin Pauly die als onderwerp Psyche, de geliefde van Amor, heeft. Het gaat hierbij om een klassieke ‘femme fatale’ met een wit gezicht en oranje-rood haar, versierd met gouden banen en kleine diamantjes op het haar. Het geheel is erg subtiel en kunstzinnig vorm gegeven en straalt een sereniteit en rust uit die men bij andere sieraden niet dikwijls tegenkomt. Pauly’s werken hebben niet zelden een thematiek die zijn oorsprong heeft in verhalen uit de klassieke mythologie.

Bij Pauly komen de beelden vaak op een natuurlijke manier uit het materiaal zelf tevoorschijn, wat een fraai effect geeft. Deze meester-graveur was een pionier in het steengraveren en introduceerde een nieuwe stijl waarbij het materiaal bepaalt welke voorstelling er uit de steen naar voren komt. De beeltenis ontspringt daarbij als het ware uit de Agaat zelf. Net als Michelangelo lijkt hij te beseffen dat het kunstwerk al in het materiaal ligt opgesloten en dat de graveur het beeld er ‘alleen’ nog maar hoeft uit te halen. In Leiden kan men zien met welke apparatuur hij dit schitterende effect wist te bewerkstelligen.

Het meest indrukwekkende en tevens meest protserige stuk uit de collectie is de zeventiende-eeuwse terrine van Amalia van Solms die gemaakt werd van email en goud en die bezet werd met maar liefst 98 gesneden stenen ! Stadhouder Willem III schonk dit voorwerp aan zijn grootmoeder voor haar 64ste verjaardag. De terrine vat in wezen de hele tentoonstelling samen doordat het voorwerp bedekt werd met stenen uit alle tijdperken. Er bevinden zich namelijk zowel stenen uit de oudheid op de terrine als edelstenen uit latere tijden. Vooral de periode van de vijftiende tot de zeventiende eeuw is goed vertegenwoordigd.

Portret van een dame. Foto: RMO

Portret van een dame. Foto: RMO

Stephen Sack heeft ook de uitvergrotingen gemaakt die bij ‘Pracht & Precisie’ horen. Op een speciale wand heeft hij met speciale fototechnieken diverse stenen op zo’n manier weten uit te vergroten dat ‘de ziel van de steen’ blootgelegd wordt. Sacks heeft zich daarbij laten inspireren door de zeer uiteenlopende kleuren en vormen van de gemmen en cameeën. Met zijn close-ups wil hij de kijker op een indringende en andere manier naar de stenen laten kijken zodat er een hele nieuwe wereld open gaat voor de toeschouwer.

Goethe

Edelstenen, geld en kunst blijven kortom de fantasie van de mens al eeuwen prikkelen. Vooral edelstenen blijven iets magisch hebben dat veel schrijvers en kunstenaars inspireert en frappeert. Zo schreef Goethe eens dat hij 200 afdrukken van gemmen had aangeschaft. Volgens hem was dat het mooiste wat men aan klassieke arbeid heeft door de kunstzinnige gedachten die er achter liggen. Doordat de afdrukken zo mooi en scherp zijn kon men uit Rome dan ook niets mooiers meenemen dan dit.

Ook de Nederlandse auteur Louis Couperus dacht er zo over. Ook hij beminde dergelijke gesneden edelstenen omdat de kunstenaars die ze vervaardigd hadden de beelden van goden en antieke mensen in steen konden oproepen zodat de hedendaagse drager ze in de ‘moderne’ tijd bij zich kon dragen en de mythen plus geschiedenis in zijn/haar gedachten kon ‘herbeleven’.

Oorlog

Nog steeds wordt er overal ter wereld gevochten om edelstenen en diamanten. Er worden oorlogen om gevoerd en niet zelden worden diamanten gestolen of dienen ze als losgeld bij een ontvoering. Vrouwen pronken er mee en vorsten zetten ze op hun scepter, rijksappel of kroon.

Portret van een keizerin. Foto: RMO

Portret van een keizerin. Foto: RMO

James Bond wist het al: “ Diamanten zijn de hardste substantie die men aantreft in de natuur. Je kunt er glas mee snijden en ze suggereren een goed huwelijk. Ze hebben bovendien de hond vervangen als de beste vriend van jonge vrouwen.”
In Diamonds are Forever vraagt Bond merkwaardig genoeg zelfs wat hij voor zijn secretaresse Miss Moneypenny zal meenemen uit Holland ? “Een diamant in een ring” zegt ze. Als Bond haar vervolgens vraagt of een tulp ook volstaat, antwoordt Moneypenny met een volmondig ‘ja !’
In Leiden kan men beide goederen binnenkort tegelijk gaan zien. De edelstenen liggen momenteel al in het Rijksmuseum van Oudheden voor het ‘grijpen’ en in de lente komen de Tulpen weer uit in Lisse. Miss Moneypenny kan tevreden zijn.

Euro Meltdown

Naast de Pracht & Precisie expositie kan men in het RMO ook een tentoonstelling over foto’s van vergane euromunten bekijken. De Amerikaanse kunstenaar Stephen Sack heeft met bijzondere belichtingstechnieken en het samentrekken van overlappende beelden uitvergrotingen van euro’s vervaardigd die deze internationale munt een geheel nieuw uiterlijk en imago geven. De verloren gegane euromunten, die Sack terugvond in vuilverbrandingsovens en tussen afval ziet deze kunstenaar als ‘archeologie van onze maatschappij’. De beschadigde, geplette, verbrandde en gesmolten euromunten tonen aan dat zelfs een relatief nieuwe munt al een verleden achter zich heeft liggen en zodoende ook al een verhaal kan vertellen. De munten krijgen op deze wijze een heel nieuw uiterlijk met een extra dimensie. Vooral de beschadigde Griekse 1 euro munt van Sack is indrukwekkend. Daarop staat een uil met olijftakje dat al sinds mensenheugenis op de drachme staat en al in 500 voor Christus gebruikt werd om mee te betalen. De vuile, verfomfaaide Nederlandse euromunt met Beatrix erop heeft ook wel iets, maar maakt toch wat minder indruk dan de vuile Griekse euro doordat er een moderner beeld op staat en er zodoende minder historie en archeologische ‘diepte’ aan vast zit.

~ P. Prillevitz

Euro Meltdown loopt t/m 27 maart 2016
Pracht & Precisie loopt nog tot eind 2017
Chinese Knikpoppen dankzij publiek gerestaureerd
Twee Chinese Knikpoppen uit de collectie van Slot Zuylen worden binnenkort dankzij…
Foto van Otto Frank met studenten tijdens een internationale jongerenconferentie in het Anne Frank Huis in 1966. - Fotocollectie Anne Frank Stichting, fotograaf Egbert van der Zon
Het Anne Frank Huis in Amsterdam blijft bezoekersrecords breken. Voor het zesde…

- advertentie-


Historiek heeft een gratis mobiele app



Geschiedenis zoeken


Gerelateerde uitgaven:





Download onze gratis app voor smartphone en tablet!

Historiek heeft een mobiele app, zowel beschikbaar voor Android als voor iPhone en iPad. Via de geschiedenis-app blijft u altijd op de hoogte van onze laatste berichten. Ook boekbesprekingen, blogs en onze historische achtergrondverhalen zijn via de app te lezen. Alle berichten die online staan, staan ook in de app. De geschiedenis-app wordt voortdurend uitgebreid en is natuurlijk helemaal gratis. Geschiedenis in de broekzak!

Download de app via de volgende links: