Nationaal Monument Plein 1813

Plein 1813 rond 1869, uitgave van A. Jager, Amsterdam.  Collectie Haags Gemeentearchief

Plein 1813 rond 1869, uitgave van A. Jager, Amsterdam. Collectie Haags Gemeentearchief

Den Haag speelde een belangrijke rol tijdens de omwenteling van 1813. Na het wegtrekken van de Franse troepen werd in Den Haag door het befaamde Driemanschap de terugkeer van Willem Frederik, de prins van Oranje, naar Nederland voorbereid. En op 30 november 1813 zette de prins voet aan wal bij Scheveningen.

Het is dan ook niet vreemd dat in Den Haag en Scheveningen verschillende gedenktekens zijn opgericht die verwijzen naar de historische gebeurtenissen van 1813. Het meest in het oog springende is het Nationaal Monument op Plein 1813, met zijn hoogte van 22 meter een monument van bijna on-Nederlandse proporties. Wat symboliseert dit monument en hoe kwam het tot stand?

In de rubriek ‘Oh, oh Den Haag’ staat het Haags Historisch Museum iedere maand stil bij een bepaald facet uit de geschiedenis van Den Haag. In deze aflevering staat het Nationaal Monument Plein 1813 centraal. Een overzicht van alle geplaatste artikelen is hier te vinden

1813 In beeld

Het Nationaal Monument op Plein 1813 was in 1869, toen het werd onthuld, het grootste gedenkteken in Nederland. Wat valt er precies op te zien? Het iconografische programma is in zekere zin een weerspiegeling van de (Haagse) gebeurtenissen van 1813.

- advertentie -

Boven op staat de Nederlandse Maagd als symbool van de Nederlandse onafhankelijkheid die in 1813 werd hersteld. Gebroken ketenen aan haar voeten verwijzen naar bevrijding van de Franse overheersing en in haar hand houdt zij een pijlenbundel, van ouds het symbool van de Nederlandse eenheid.

Een niveau onder de Nederlandse maagd bevinden zich de protagonisten van 1813. Natuurlijk te beginnen met, aan de voorkant, Willem Frederik, Prins van Oranje. Hij werd in 1813 door de leden van het Driemanschap uit Engeland, waar hij in ballingschap leefde, naar Nederland gehaald. Zoals bekend zou Willem Frederik zijn vader, stadhouder Willem V, niet opvolgen als stadhouder, maar als koning. Op het Monument is hij afgebeeld op het moment dat hij de eed aflegt op de grondwet op 30 maart 1814 – echter nog niet als koning, maar als soeverein vorst. Pas een jaar later, op 16 maart 1815, zou Willem de titel Koning der Nederlanden aannemen.

Het Driemanschap, met van links naar rechts: Gijsbert Karel van Hogendorp, Frans Adam van der Duyn van Maasdam en Leopold van Limburg Stirum. Aan de zijkanten van het Monument bevinden zich beelden van vrouwenfiguren die de Religie (links) en de Geschiedenis (rechts) uitbeelden.

Het Driemanschap, met van links naar rechts: Gijsbert Karel van Hogendorp, Frans Adam van der Duyn van Maasdam en Leopold van Limburg Stirum. Aan de zijkanten van het Monument bevinden zich beelden van vrouwenfiguren die de Religie (links) en de Geschiedenis (rechts) uitbeelden.

Aan de andere kant van het Monument staat het Driemanschap: Gijsbert Karel van Hogendorp, Adam François Jules Armand van der Duyn van Maasdam en Leopold van Limburg Stirum. Zij waren het die op 17 november 1813 in Den Haag het voortouw namen om te breken met het Franse bewind. Ze vormden een Voorlopig Algemeen Bestuur dat namens de prins van Oranje de teugels in handen nam. De drie staatslieden nodigden vervolgens per brief de prins van Oranje, die in Engeland verbleef, uit als soeverein vorst terug te keren naar Nederland.

Bas-reliëf van de aankomst in Scheveningen op 30 november 1813 van de prins van Oranje Willem Frederik.

Bas-reliëf van de aankomst in Scheveningen op 30 november 1813 van de prins van Oranje Willem Frederik.

Aan de zijkanten van het Monument vinden we tot slot nog twee beelden van vrouwenfiguren die de Godsdienst en de Geschiedenis verbeelden. Onder het beeld dat de Geschiedenis symboliseert staat de tekst:

“HET VADERLAND WEDEROM GEPLAATST
IN DEN RANG DER VOLKEN VAN EUROPA”.

Het is een citaat uit de brief die Gijsbert Karel van Hogendorp op 22 november 1813 aan de prins van Oranje stuurde. Onder de beelden van Godsdienst en Geschiedenis zijn bas-reliefs waarop de aankomst van de prins van Oranje te Scheveningen en een juichende Haagse bevolking zijn afgebeeld.

Het Monument in het klein

Maquette van het Monument Plein 1813 door Jan Jozef Jaquet, 1868. Collectie Haags Historisch Museum

Maquette van het Monument Plein 1813 door Jan Jozef Jaquet, 1868. Collectie Haags Historisch Museum

Op de hier getoonde foto’s zien we uiteraard niet het echte Monument, maar een maquette. Deze maquette is een van de topstukken van het Haags Historisch Museum. Hij werd in 1868 vervaardigd door de ontwerper van het Monument, de Belgische beeldhouwer Jan Jozef Jaquet. Het geheel is 98 cm hoog en is vervaardigd van gebronsd koper, verguld koper. Het Haags Historisch Museum verwierf de maquette in 1988 op een veiling bij veilinghuis Sotheby’s.

De beelden op het Monument zijn qua vorm vrijwel identiek aan die op de maquette. Maar er is één uitzondering: op de maquette draagt de Nederlandse maagd een Griekse hoofdtooi. Dat detail viel niet in de smaak bij de leden van de commissie-jury die vonden dat de maagd hierdoor teveel leek op een Griekse godin. De hoofdtooi werd aangepast, evenals de kleding van het Driemanschap, die volgens de jury wat te krap was. Na de totstandkoming van het Monument zijn alle gietmodellen vernietigd. Alleen de maquette van 1868 is bewaard gebleven.

Een moeizame totstandkoming

De plannen voor de oprichting van een gedenkteken voor de omwenteling van 1813 dateren van 1863. In dat jaar was het een halve eeuw geleden dat de prins van Oranje aan land kwam bij Scheveningen en de Nederlandse onafhankelijkheid was hersteld. Omdat de regering ervoor koos om geen viering te organiseren – men wilde Frankrijk niet voor het hoofd stoten – nam een groep particulieren daartoe het initiatief. Dit leidde al snel tot de oprichting van een Hoofdcommissie tot Oprigting van het Nationaal Gedenkteeken 1813. Deze liet zich niet afschrikken door de negatieve houding van de regering en schreef in 1863 een prijsvraag uit voor het ontwerp van een gedenkteken.

Het initiatief voor een gedenkteken maakte meteen de tongen los. Want waren de leden van de Hoofdcommissie wel de juiste personen? En wie moesten eigenlijk het centrum van de aandacht worden in het op te richten monument? Waren dat Van Hogendorp en zijn medestanders die de omwenteling in gang hadden gezet? Of toch koning Willem I, hoewel die pas op 30 november voet aan wal had gezet in Nederland? Vooral onder liberalen bestond de angst dat de koning centraal zou komen te staan en niet het herstel van de onafhankelijkheid en de grote rol die Van Hogendorp daarin gespeeld had.

 Bas-reliëf van Oranje-feestvreugde in Den Haag in 1813. Afgebeeld is onder andere hoe een Oranje-vlag de Grote Kerk wordt binnengedragen om op de toren te plaatsen.

Bas-reliëf van Oranje-feestvreugde in Den Haag in 1813. Afgebeeld is onder andere hoe een Oranje-vlag de Grote Kerk wordt binnengedragen om op de toren te plaatsen.

Twee ontwerpen werden door de jury van de prijsvraag bekroond: de gezamenlijke inzending van beeldhouwer J.Ph. Koelman, hoofdleraar aan de Haagse Academie en van de Haagse gemeentearchitect W.C. van der Waeyen Pieterszen, en de inzending van de rooms-katholieke architect P.J.H. Cuypers. Er brak een felle pamfletstrijd uit die pas ophield toen de jury in 1864 een winnaar aanwees: het ontwerp van Koelman en van der Waeyen Pieterszen.

Het winnende ontwerp van J.Ph. Koelman en W.C. van der Waeyen Pieterszen dat echter slechts ten dele zou worden uitgevoerd. Collectie Haags Gemeentearchief

Het winnende ontwerp van J.Ph. Koelman en W.C. van der Waeyen Pieterszen dat echter slechts ten dele zou worden uitgevoerd. Collectie Haags Gemeentearchief

De uitwerking van het ontwerp zorgde echter voor de nodige strubbelingen die er uiteindelijk zelfs toe zouden leiden dat niet Koelman, maar Jaquet de beelden zou vervaardigen. Koelman had weinig ervaring met het maken van monumentale beelden. Hoewel er op hoofdlijnen weinig aan te merken was op het ontwerp, bleef de Hoofdcommissie kritiek houden op de sculpturen, ook na verschillende aanpassingen door de kunstenaar. Koelman werd buiten spel gezet en men ging op zoek naar een andere beeldhouwer. Het werd, zoals gezegd, Jan Jozef Jaquet. Ook die keuze zorgde voor discussie, want Jaquet was een Belg. Heel creatief werd toen bedacht dat Jaquet dan toch een ‘Nederlandse’ Belg was, aangezien de beeldhouwer in 1822 te Antwerpen was geboren en België toen nog onderdeel uitmaakte van het Koninkrijk der Nederlanden.

Na deze moeizame ontstaansgeschiedenis werd op 17 november 1869 het Nationaal Monument Plein 1813 onthuld door prins Frederik in aanwezigheid van koning Willem III.

~ Haags Historisch Museum

Meer weten over het Nationaal Monument? Lees het boek Plein 1813. Het Nationaal Monument in Den Haag (Den Haag: De Nieuwe Haagsche, 2012) van historicus Kees Schulten. Het boek is het derde deel in de groen-gele reeks van het Haags Historisch Museum.

Wilt u de maquette van het monument bewonderen? Vanaf zaterdag 30 november is deze te zien op de tentoonstelling ‘Landgenoten! Onderdanen & Oranjes, 1813-2013’ in het Haags Historisch Museum. In het kader van Landingsdag vinden op die dag tal van activiteiten plaats in het museum, alles met een koninklijk tintje natuurlijk. Zie www.haagshistorischmuseum.nl

De onthulling van Monument Plein 1813 op 17 november 1869 op een prent van Johannes Jacobus Mesker. Collectie Haags Historisch Museum

De onthulling van Monument Plein 1813 op 17 november 1869 op een prent van Johannes Jacobus Mesker. Collectie Haags Historisch Museum

Bericht in de 's Gravenhaagsche Courant van 30…
[caption id="attachment_38901" align="alignnone" width="800"] Nederlandsche vogelen, 1770-1829Expositie Topstukken KB Het werk Nederlandsche…

- advertentie-


Historiek heeft een gratis mobiele app



Geschiedenis zoeken


Gerelateerde uitgaven:



Yuri Visser

About Yuri Visser

view all posts

Yuri Visser (1979) is de oprichter van Historiek. Vanuit Ermelo - waar hij samen met zijn partner en dochter van 4 woont - voert hij redactie over het platform (en de aanverwante projecten). Email: yurivisser@gmail.com | Twitter: yvisser



Download onze gratis app voor smartphone en tablet!

Historiek heeft een mobiele app, zowel beschikbaar voor Android als voor iPhone en iPad. Via de geschiedenis-app blijft u altijd op de hoogte van onze laatste berichten. Ook boekbesprekingen, blogs en onze historische achtergrondverhalen zijn via de app te lezen. Alle berichten die online staan, staan ook in de app. De geschiedenis-app wordt voortdurend uitgebreid en is natuurlijk helemaal gratis. Geschiedenis in de broekzak!

Download de app via de volgende links: