Hij verschijnt zelden in de openbaarheid zonder zijn legerkostuum en staat bekend om zijn lange speeches: Fidel Castro, voormalig leider van Cuba, revolutionair en commandant.

Hoewel de Amerikaanse regering hem liever kwijt dan rijk was, overleefde Fidel Castro - vanaf het moment dat hij in 1959 aan de macht kwam - maar liefst negen Amerikaanse presidenten en verscheidene moordaanslagen. In februari 2008, na bijna vijftig jaar leiderschap, draagt hij de macht over aan zijn jongere broer Raúl.

Fidel Alejandro Castro Ruz wordt op 13 augustus 1926 in Birán, in de Cubaanse provincie Oriente, geboren als zoon van Lina Ruz González en Angel Castro y Argiz. Zijn vader is een uit Spanje afkomstige plantagehouder die door hard werken rijkdom heeft verworven in de suikerindustrie. Fidel heeft twee broers, Ramón en Raúl en drie zussen: Angela, Juanita en Emma.

Vanaf zijn zesde krijgt Fidel Castro les bij de Jezuïeten. Hij is van jongs af aan gek op sporten en wordt in 1944 verkozen als beste atleet van de school. Na zijn middelbare school besluit Fidel rechten te studeren aan de universiteit van Havana, waar hij betrokken raakt bij revolutionaire groeperingen. Wanneer hij zijn studie heeft afgerond, gaat Fidel aan het werk als advocaat. In deze functie spitst hij zich toe op het helpen van de minder bedeelden.

Fidel ontpopt zich als een felle nationalist. Hij heeft forse kritiek op het dictatoriale bewind van Fulgencio Batista, een pro-Amerikaanse leider die in 1933 na een opstand aan de macht kwam. Onder zijn bewind veranderde Havana in een gokstad, waar de prostitutie hoogtij vierde en de Amerikaanse maffia vrij spel had.

Fidel Castro en de Cubaanse revolutie

Op 26 juli 1953 organiseert Fidel Castro een gewapend offensief op de Moncada kazerne in Santiago de Cuba, de tweede grootste kazerne van het land. Doel is de legerkazerne te bezetten, de wapens buit te maken en vervolgens via de radio de bevolking op te roepen de strijd tegen Fulgencio Batista te steunen.

De aanval op de Moncada kazerne mislukt. Eenderde van de ruim honderd revolutionairen wordt opgepakt, gemarteld en vermoord. Fidel weet in eerste instantie te ontkomen en vlucht naar de Sierra Maestra, het berggebied in het zuidoosten van Cuba. Na enkele dagen wordt ook hij opgepakt en veroordeeld tot een gevangenisstraf van vijftien jaar. “De geschiedenis zal mij vrijspreken”, zegt Fidel tijdens zijn slotpleidooi. Op 15 mei 1955 komt hij – dankzij aanhoudende volkssteun - middels een amnestieregeling vrij.

Kort na zijn vrijlating maakt Fidel de oprichting van de Beweging van de 26ste juli bekend. Samen met zijn jongere broer Raúl vertrekt hij naar Mexico om daar, samen met andere Cubaanse ballingen, een guerrilla voor te bereiden. “Wij zullen pas terugkeren wanneer wij in staat zijn onze mensen een fatsoenlijk leven te bezorgen, zonder tirannie en zonder honger”, zo schrijft Fidel in het wekelijks verschijnende Bohemia.

In Mexico ontmoet Fidel de Argentijnse arts Ernesto ‘Che’ Guevara, die zich aansluit bij de Cubaanse vrijheidsstrijders. In 1956 maken de 82 revolutionairen met de Granma de overtocht naar Cuba met als doel daar een revolutie op gang te brengen. Het verouderde jacht is in slechte staat en bovendien overladen: de vrijheidsstrijders zitten opeengepakt met een lading wapens, munitie en brandstof.

Bij aankomst in Cuba lopen de vrijheidsstrijders in een hinderlaag. Het merendeel van de revolutionairen wordt gedood of gevangen genomen. Slecht twaalf van de 82 weten te ontkomen. Deze twaalf vrijheidsstrijders, waaronder de gebroeders Castro en 'Che' Guevara, houden zich schuil in de Sierre Maestra en zetten de strijd tegen Batista voort.

De Cubaanse boeren steunen de revolutionairen en sluiten zich aan bij de beweging van de 26ste juli, die zich uitbreidt tot circa achthonderd man. Hoewel ze getalsmatig in de minderheid zijn, boeken ze een aantal indrukwekkende overwinningen. Dit komt mede doordat de soldaten van Batista zich massaal overgeven of deserteren. In 1959 ontvlucht Fulgencio Batista Cuba en neemt Fidel Castro, tweeëndertig jaar oud, de macht over.

Relatie met de Verenigde Staten

Op 16 februari 1959 wordt Fidel Castro premier van Cuba. De nieuwe regering begint met het voeren van processen tegen Batista-aanhangers en contrarevolutionairen, die vervolgens geëxecuteerd worden. Daarnaast onteigent Fidel alle Amerikaanse bedrijven en verdeelt hij grote stukken land onder de boeren. Washington reageert met een verbod op de invoer van Cubaanse suiker.

Fidel besluit zijn blik voortaan op de Sovjet-Unie te richten en sluit defensie- en handelsverdragen met de Russen, o.a. over de import van olie. De verhouding tussen Cuba en de Verenigde Staten verslechtert en de VS verbreken vervolgens alle diplomatieke banden met Cuba. In 1961 stellen zij een handelsembargo in, dat tot op de dag van vandaag voortduurt.

Fidel Castro en Sovjet-leider Chroesjtsjov (r)

Op 17 februari 1961 doen de Amerikanen een poging Fidel Castro ten val te brengen. Circa 1400 Cubaanse ballingen, gesteund door de CIA, voeren een aanval uit in de Bahía de Cochinos - oftewel Varkensbaai - ten zuiden van Havana. De Amerikanen proberen op die manier een volksopstand te ontketenen. Hun poging mislukt: de ballingen lijden een zware nederlaag en de Cubanen blijven juist als één man achter Fidel staan, hun ‘held van de revolutie’. Fidel Castro maakt bekend dat de Cubaanse revolutie een socialistische karakter heeft.

Een jaar later, in oktober 1962, ontdekken de Verenigde Staten dat de Sovjet-Unie in het geheim raketbases op Cuba bouwt. De Amerikanen, onder leiding van president J.F. Kennedy, zien dit als een bedreiging en besluiten tot een blokkade rond het eiland. De spanning loopt zo hoog op, dat de Cubaanse raketcrisis bijna lijkt uit de draaien op een nucleaire ramp. Echter, Sovjetleider Chroesjtsjov trekt op het laatste moment de Russische schepen - volgeladen met raketten - terug, waarmee een kernoorlog is afgewend.

Resultaten revolutie

Met hulp van Moskou zet Fidel, die in 1976 president van Cuba wordt, een grootscheeps alfabetiseringsproject op, om op die manier het analfabetisme terug te dringen. Met succes: heden ten dage kan 99,8 procent van de Cubaanse bevolking lezen en schrijven. Tevens brengt de Cubaanse leider hervormingen aan in het onderwijs en de gezondheidszorg, die voortaan voor iedereen vrij toegankelijk zijn. Dankzij de revolutie neemt de armoede af, neemt het kennisniveau toe en stijgt de levensverwachting van de gemiddelde Cubaan.

Echter, met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, in 1991, is de steun verdwenen en valt Cuba in een diepe economische crisis. Meer dan ooit lijdt het eiland onder het handelsboycot van de Verenigde Staten. Er is gebrek aan brandstof, geregeld valt de stroom uit en in de winkels zijn de schappen nagenoeg leeg. In deze periode vluchten veel Cubanen naar de Verenigde Staten.

Keerzijde
De communistische partij van Cuba (PCC) is de enige politieke partij die is toegestaan. Alle kranten, radiostations en televisiezenders staan onder staatscontrole. Het ministerie van Binnenlandse Zaken houdt van alle Cubanen een dossier bij waarin elke overtreding genoteerd staat. Wie kritiek levert op de Cubaanse regering, loopt het risico gearresteerd te worden. De Cubanen leven daarom voortdurend in angst voor informanten. De vrees om Castro’s naam voluit te noemen zit diep ingeprent. Als iemand in een gesprek Fidel wil aanduiden, legt hij een hand onder zijn kin, een verwijzing naar de baard van de revolutionair.

Gezondheidsproblemen

Vanwege een zware darmbloeding in 2006, draagt Fidel tijdelijk de macht over aan zijn broer Raúl. Maandenlang komt er maar mondjesmaat informatie naar buiten over de gezondheidstoestand van de Cubaanse leider, wat leidt tot diverse speculaties. Als Fidel niet verschijnt tijdens de festiviteiten rond zijn 80ste verjaardag, gaat het gerucht de ronde dat hij op zijn sterfbed ligt.

Op 18 februari 2008 maakt de 81-jarige Fidel bekend dat hij zich niet opnieuw verkiesbaar zal stellen als president. Zijn gezondheid laat het niet toe. “Ik heb altijd willen doorgaan tot mijn laatste ademtocht, maar ik zou mijn geweten verraden door een verantwoordelijkheid te aanvaarden die meer mobiliteit vereist dan ik kan bieden”, zo schrijft Fidel in staatskrant de Granma. Enkele dagen later wordt Raúl Castro benoemd tot president van Cuba.

• Boeken over/van Fidel Castro
• BBC meldt het aftreden van Castro als president
• Documentaire van Oliver Stone over Fidel Castro (2003)
• Brief Castro februari 2008
• Raúl Castro (1931-....)
• Che Guevara (1928-1967)
• Overzicht artikelen over de geschiedenis van Cuba