Rudolf Samuel Henzi, correspondent in de 18e eeuw

Toen Samuel Henzi in 1749 als leider van een samenzwering tegen de oligarchische regering in Bern onthoofd was, vluchtte zijn weduwe met haar kinderen naar de Nederlanden. Haar oudste zoon, Rudolf Samuel Henzi, geboren in Bern in 1731, kwam in dienst van stadhouder Willem V in Den Haag. Hij werd hoofd van de school die hogere ambtenaren opleidde.

Prins Willem V, de laatste stadhouder van Holland. Schilderij door Benjamin Samuel Bolomey, 1772 (Haags Historisch Museum)

Prins Willem V, de laatste stadhouder van Holland. Schilderij door Benjamin Samuel Bolomey, 1772 (Haags Historisch Museum)

Henzi was een intellectueel die vloeiend zijn talen sprak. Hij was uitgever van prenten en had daardoor veel internationale contacten met kunstenaars in Zwitserland en Parijs. Het is dan ook logisch dat stadhouder Willem V hem in 1789 naar Parijs stuurde om verslag te doen van de revolutionaire gebeurtenissen in die stad. Zijn brieven, die hij bijna elke dag schreef naar de stadhouder, liggen in het Rijksarchief in Den Haag. Ze geven een goed beeld van wat er in deze woelige jaren in Parijs gebeurde. In 2013 zijn ze door ons uitgegeven.

Henzi logeerde bij een kunstenaar midden in Parijs, aan de linkeroever van de Seine. Het leven op straat had zijn belangstelling. Hij deed verslag van alles wat er om hem heen gebeurde. Zo kon hij vanuit zijn raam zien hoe de bakker naast hem werd gemolesteerd door hongerige Parijzenaars. In Parijs ontstond gebrek aan alles, vooral aan gemunt geld. Daardoor kwam er een ware jacht op zilveren schoengespen, die men kon omsmelten tot munten. Belastingen waren hoog. Smokkelaars verzonnen allerlei listen om die te ontduiken. Zo hadden wijnsmokkelaars buizen onder de tariefmuur van de stad aangelegd om wijn in een reservoir binnen de muren te laten stromen. Helaas, een leiding knapte en de wijn kwam terecht in de waterleiding, zodat er wijn stroomde uit de fonteinen.

Henzi had gematigde politieke opvattingen. Hij ergerde zich aan het gedrag van bepaalde radicale revolutionairen, zoals Danton, die hij uitmaakte voor:

- advertentie -

“oproerkraaier, rijp voor het gekkenhuis.”

Tekening van Rudolf Samuel Henzi over een festiviteit in Parijs

Tekening van Rudolf Samuel Henzi over een festiviteit in Parijs

Stadhouder Willem V en Lodewijk XVI waren ook gematigd in hun opvattingen. Wellicht oordeelde Henzi daarom genuanceerd over Lodewijk XVI. Hij beschreef hem als een goeiige man die niet opgewassen was tegen de storm, die tegen hem en het absolute regeringssysteem losbarstte. Toen Henzi zijn brieven schreef, werkte Lodewijk samen met de gematigde revolutionairen. Henzi woonde regelmatig de vergaderingen bij van de Volksvertegenwoordiging (Assemblée Nationale) en deed uitgebreid verslag van de verhitte discussies en de besluiten, zoals de verbeurdverklaring van de kerkelijke goederen en de maatregelen tegen de adel.

Na zijn terugkeer uit Parijs bleef Henzi brieven schrijven aan de stadhouder, ook nadat Pichegru met de Fransen in 1794/95 de Republiek veroverd had. De stadhouder vluchtte op 18 januari 1795 naar Engeland. De Bataafse Republiek werd uitgeroepen. Toen Henzi ontslagen was uit de dienst van de stadhouder, vluchtte hij naar Zwitserland, omdat hij van spionage voor de stadhouder beschuldigd werd. Vanuit Neuchâtel, Nyon en Bazel schreef hij brieven naar de stadhouder in Hampton Court. Deze brieven bevinden zich in het Koninklijk Huis Archief in Den Haag. In Nyon logeerde hij bij zijn broer; in Bazel nam hij zijn intrek bij zijn vriend, de etser Christian von Mechel.

In deze brieven gaf Henzi een verslag van wat hij hoorde over het verloop van de Eerste Coalitieoorlog en de besprekingen voorafgaand aan de Vrede van Bazel.

Parijs in 1791

Parijs in 1791

De prins werd ook door hem geïnformeerd over de faits divers in Den Haag, zoals het ongeluk dat secretaris Van der Goes overkwam. Tijdens het vuurwerk ter gelegenheid van de sluiting van het Verdrag van Den Haag in 1795, verbrijzelde één van de vuurpijlen een ruit waarachter de secretaris zich bevond en verwondde hem ernstig aan een oog. De reactie van Henzi:

“Hopelijk kan de ruit vervangen worden”.

In 1797 keerde hij terug naar de Bataafse Republiek om zich te ontfermen over zijn bezittingen die geconfisqueerd dreigden te worden. Hij ging wonen in zijn huis in Rijswijk, waar hij overleed in 1803. Henzi werd begraven in de Gereformeerde Kerk aldaar. Zijn graf werd in 1920 geruimd.

Willem V schreef nooit een brief terug.

~ Marga Nooren & Ben Weeber

Boek: Stadhouders & Koningen Der Nederlanden

Marga Nooren studeerde Franse taal- en letterkunde aan de Kath. Universieit Nijmegen en werkte 27 jaar als docente Frans aan dezelfde HAVO/VWO als Ben Weeber, die geschiedenis studeerde aan de Universiteit van Amsterdam. Sinds hun pensionering werken ze een dag per week samen aan het bestuderen van oude manuscripten. Voor reacties n.a.v. dit artikel kunt u mailen naar mnooren@hotmail.com

Contemporain bronzen hoofd van Constantijn (4e eeuw, Musei Capitolini)
De erfenis van de Romeinse keizer Constantijn de Grote (ca.280-337) is enorm.…
Prieto in Bilbao, 1933
Voor de vrijdenker Indalecio Prieto was het socialisme onlosmakelijk verbonden met de…

- advertentie-


Historiek heeft een gratis mobiele app



Geschiedenis zoeken


Gerelateerde uitgaven:



Yuri Visser

About Yuri Visser

view all posts

Yuri Visser (1979) is de oprichter van Historiek. Vanuit Ermelo - waar hij samen met zijn partner en dochter van 4 woont - voert hij redactie over het platform (en de aanverwante projecten). Email: yurivisser@gmail.com | Twitter: yvisser



Download onze gratis app voor smartphone en tablet!

Historiek heeft een mobiele app, zowel beschikbaar voor Android als voor iPhone en iPad. Via de geschiedenis-app blijft u altijd op de hoogte van onze laatste berichten. Ook boekbesprekingen, blogs en onze historische achtergrondverhalen zijn via de app te lezen. Alle berichten die online staan, staan ook in de app. De geschiedenis-app wordt voortdurend uitgebreid en is natuurlijk helemaal gratis. Geschiedenis in de broekzak!

Download de app via de volgende links: