Schreef Bach de Kaffee Kantate?

Was dit Duitse volksliedje de inspiratiebron voor de Kaffee Kantate?

CAFFEE

Trink nicht so viel Caffee.
Nicht für Kinder ist der Türkentrank,
schwächt die Nerven,
macht dich blass und krank.
Sei doch kein Muselman (1).,
der ihn nicht lassen kann.

Bron: Volkslieder Archiv.

Johann Sebastian Bach (1685-1750)

Johann Sebastian Bach (1685-1750)

Is er iets wereldser dan koffie? Een van de meest verassende cantates van de Duitse componist Johann Sebastian Bach (1685-1750) is cantate BWV 211 ‘Sweigt stille, plaudert nicht’, beter bekend als de Kaffee Kantate. De cantate behoort tot Bach’s wereldlijke cantates. De cantate is in alle opzichten een buitenbeentje. Bach schreef doorgaans ernstige muziek, meestal religieus, soms als eerbetoon aan hoog geplaatste personen of om trouw- en begrafenisplechtigheden te omlijsten. Ironie en satire waren hem vreemd. Bach was een ernstig mens, die men niet gemakkelijk op een frivoliteit zou betrappen.

De Kaffee Kantate is eigenlijk geen cantate, maar een mini komische opera, waarin vader Schlendrian zijn dochter berispt, dat ze koffie drinkt. Een vrouw hoorde thee te drinken. Dochter Liesgen laat zich echter niet van de koffie afbrengen. Daarop verzint vader Schlendrian een list. Hij belooft zijn dochter een echtgenoot. Liesgen is evenwel niet voor een gat te vangen en laat in het huwelijkscontract opnemen, dat ze zoveel koffie mag drinken als ze wenst.

- advertentie -

Kaffeehaus Zimmermann

Kaffeehaus Zimmermann

Kaffeehaus Zimmermann

Het Kaffeehaus Zimmerman in Leizig was in de tijd van Bach een belangrijke ontmoetingsplek voor musici van allerlei pluimage. Het Kaffeehaus beschikte ook over een gelegenheid voor musiceren. Daar zou Bach in 1733 de Kaffee Kantate voor het eerst ten gehore hebben gebracht. Des te vreemder is, dat die Kaffee Kantate toen niet in de lijst van cantates is opgenomen. Het zou kunnen zijn, dat het karakter ervan – meer een mini komische opera dan een cantate – daar verantwoordelijk voor is. Aanvankelijk bestond de lijst (Afb.) van cantates van Bach met inbegrip van koralen, motetten en aria’s uit slechts 167 titels tegen zo’n 250 cantates nu, waaronder een aantal verloren cantates en cantates, die tegenwoordig aan andere componisten worden toegerekend, zoals Georg Philipp Telemnann (1681-1767). De BWV lijst van cantates vertoont nog sporen van een aanvankelijke alfabetische opsomming van de cantates, maar ‘Sweigt stille, plaudert nicht’ komen we daar niet in tegen. De onvermijdelijke vraag is dan of de Kaffee Kantate een Kantate van Bach is of misschien ook van Telemann, zoals diverse andere cantaten die vroeger aan Bach werden toegeschreven alsnog van Telemann blijken te zijn.

Picander

Picander

Picander

Waar Johann Sebastian Bach niet betrapt kan worden op frivoliteit, kan postmeester annex gelegenheidsdichter Christian Friedrich Herici (1700-1764), die schreef onder het pseudoniem Picander, niet betrapt worden op de diepgevoelde religiositeit van Bach. Christian Friedrich Herici was dichter en toneelschrijver van stukken, die hij zelf erbaulich (stichtelijk) noemde, maar die veeleer moraliserend waren, soms op het kolderieke af. Zijn bekendheid had hij te danken aan erotische gedichten, die hij in zijn studententijd schreef. Vervolgens wist hij zijn lezers te amuseren met typetjes als de academicus Schlendrian (schlemiel), die al eerder op de rol stond dan de Kaffee Kantate, De heer en mevrouw Mischmas-Hokuspokus, de heer en mevrouw Ohnesaft, de heer Nilhorn, Capriol, Buonconto , Rubezahl, Wurmsaamen en meer van die onvertaalbare typen, waarbij de populaire Italiaanse Commedia dell’ arte als voorbeeld heeft gediend, bijvoordbeeld de hier afgebeelde Pantalone (naamgever van onze pantalon). Gezien deze voorgeschiedenis kan ik er wel enig begrip voor opbrengen, dat Christian Friedrich Herici zich van het pseudoniem Picander (pikanterie) bediende, maar het is wel heel vreemd, dat Bach dit dubieuze pseudoniem als handelsmerk voor zijn religieuze cantates en grote Passiewerken heeft gebruikt en niet voluit de eigennaam van de eerzame postmeester Christian Friedrich Henrici heeft vermeld. De reputatie van Picander was op zijn minst twijfelachtig.

De Kaffee Kantate BWV 211 behoort tot het geringe aantal van ‘ongespecificeerde wereldlijke cantates’. Dat wil zeggen dat er geen concrete gebeurtenis kan worden aangegeven, waarvoor de betreffende cantate bedoeld is geweest, bijvoorbeeld de inauguratie van een nieuw gemeentebestuur, een nieuw universitair jaar of een huwelijk. Binnen de werken van Bach vormen deze ongespecificeerde wereldlijke cantates een restcategorie, waar men niet goed raad mee weet. De Duitse Wikipedia – anders dan de Nederlandse – wijst er op, dat de ‘Urheberschaft durch Picander oder Bach nicht gesichert ist’. Als jaar van eerste uitvoering wordt ook 1741 genoemd.(2).

~ Menno Knul

J. S. Bach – “Schweigt stille, plaudert nicht” (“Kaffeekantate”), BWV 211 (Ton Koopman)

1 – Ik vermoed, dat onze Mosselman uit Scheveningen en het Engelse Muffin man on Drury Lane in Londen – West-End lokale aanpassingen van de Muslim-man – hier Muselman – zijn, zoals ook in Magom – Magommetje uit verre landen de naam van Mohammed doorklinkt.
2 – “Dem Werk liegt eine Dichtung von Picander zugrunde, die dieser 1732 veröffentlichte. Vermutlich entstand die Kantate 1734, um im Zimmermannschen Kaffeehaus in Leipzig aufgeführt zu werden. Der Text muss zur damaligen Zeit populär gewesen sein, da er neben Bach von mindestens zwei weiteren Komponisten aufgegriffen wurde, wobei nur Bachs Interpretation einen zusätzlichen Schlussteil aufweist, dessen Urheberschaft durch Picander oder Bach selbst nicht gesichert ist. Es wird davon ausgegangen, dass Bach die Uraufführung der Kantate im Leipziger Café Zimmermann geleitet hat.”

Spelen om 'des keizers baard'?Als een duel of…
Benedictus van NursiaDe bekende theoloog Willem J. Ouweneel…

- advertentie-


Historiek heeft een gratis mobiele app



Geschiedenis zoeken


Gerelateerde uitgaven:



Yuri Visser

About Yuri Visser

view all posts

Yuri Visser (1979) is de oprichter van Historiek. Vanuit Ermelo - waar hij samen met zijn partner en dochter van 4 woont - voert hij redactie over het platform (en de aanverwante projecten). Email: yurivisser@gmail.com | Twitter: yvisser



Download onze gratis app voor smartphone en tablet!

Historiek heeft een mobiele app, zowel beschikbaar voor Android als voor iPhone en iPad. Via de geschiedenis-app blijft u altijd op de hoogte van onze laatste berichten. Ook boekbesprekingen, blogs en onze historische achtergrondverhalen zijn via de app te lezen. Alle berichten die online staan, staan ook in de app. De geschiedenis-app wordt voortdurend uitgebreid en is natuurlijk helemaal gratis. Geschiedenis in de broekzak!

Download de app via de volgende links: