Sophie van Oranje-Nassau (1824-1897) – Prinses der Nederlanden

Dochter van koning Willem II

Sophie, Groothertogin van Saksen-Weimar-Eisenach – Charles Verlat, 1870)

Sophie van Oranje-Nassau, prinses der Nederlanden (1824-1897). Dochter van Willem II koning der Nederlanden (1792-1849) en Anna Paulowna (1795-1865).

Sophie was het jongste kind en de enige dochter van koning Willem II en de Russische grootvorstin Anna Paulowna. Zij groeide met haar drie broers op in Den Haag en op Soestdijk. Sophie had in de tuinen van paleis Soestdijk een eigen boerderijtje waar ze zelf boter en kaas maakte. Ze bracht zó veel tijd buiten spelend door dat ze een achterstand in haar intellectuele ontwikkeling opliep. Daarom werd haar vanaf haar tiende jaar een nieuwe gouvernante toegewezen, baronesse van Randwijck. Vanaf dat moment kreeg ze niet alleen lessen in Nederlands, Frans, Duits, Italiaans en Engels, maar ook in wiskunde, geschiedenis en muziek.

Het ‘buitenspeelkind’ bleek, naar het oordeel van haar leraren, intelligent en leergierig. Haar vader gaf haar godsdienstonderwijs, ‘vrij van dogma’s’, zoals Sophie zelf het later zei. Op 16 april 1840 deed ze belijdenis. In een brief uit 1862 aan Christine Hebbel schreef Sophie over haar opvoeding dat zij vooral ‘had geleerd wat niet mocht en níet wat juist was om te doen’.

Huwelijk

In 1834 vergezelde Sophie haar moeder naar Weimar, waar de zestiende verjaardag gevierd werd van Carl Alexander, zoon van haar tante Maria Paulowna en van de groothertog van Saksen-Weimar-Eisenach. Het groothertogdom was op moderne leest geschoeid – het had al sinds 1816 een liberale grondwet – en het groothertogelijk huis Saksen-Weimar nam een vooraanstaande plaats in onder de Duitse vorstenhuizen. Carl Alexanders zuster Marie was gehuwd met prins Karl van Pruisen en zijn zuster Auguste met prins Wilhelm, de latere Duitse keizer. Sophie ontmoette Carl Alexander opnieuw toen deze in het najaar van 1841 Willem II zijn respect kwam betuigen in verband met diens troonsbestijging.

- advertentie -

Na zijn terugkeer schreef zijn moeder Marie, die op zeer goede voet stond met Willem II: ‘ik wil je namens mijn zoon een simpele vraag stellen en graag een simpel antwoord ontvangen’ (brief van 12 november 1841).

Groothertog van Saksen-Weimar-Eisenach

Dat antwoord kwam per kerende post en luidde ‘ja’. Op 8 oktober 1842 trouwden Sophie en Carl Alexander in de Witte Zaal van paleis Kneuterdijk, waarna het huwelijk in de Gotische Zaal werd ingezegend. Een week later vertrok het paar per schip vanuit Rotterdam naar Weimar. Sophie werd vergezeld door haar vroegere leraar Engels James Marshall, die haar 35 jaar als geheimsecretaris (‘Geheimer Hofrath’) zou dienen. Het paar kreeg vier kinderen: Carl August (1844-1894), Marie (1849-1922), Anna Sophie (1851-1859) en Elisabeth (1854-1908).

Naast de opvoeding van haar kinderen nam Sophie veel maatschappelijke initiatieven. Zij stichtte scholen en opleidingen, sanatoria, een weeshuis en een reclasseringsvereniging. Tijdens de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 moest zij optreden als regentes, omdat haar man en zoon bij hun troepen verbleven. Ook op cultureel gebied was Sophie in Weimar van grote betekenis.

Cultuur in Weimar

Vanaf 1853, het jaar waarin Carl zijn overleden vader als groothertog opvolgde, steunden Sophie en haar man allerlei wetenschappelijke en culturele activiteiten die voor een deel al waren geïnitieerd door Carls ouders. In hun paleis te Weimar hadden wekelijks bijeenkomsten plaats met geleerden en kunstenaars. Onder leiding van hofkapelmeester Franz Liszt werd Weimar een centrum voor eigentijdse muziek, waar veel nieuw talent – Wagner, Berlioz, Von Bülow, Brahms – een kans kreeg. Liszt begeleidde ook Sophie op de piano, omdat hij vond dat zij een goede stem had. Zij was echter niet zo muzikaal als haar schoonmoeder, die ook zelf componeerde.

Sophie werd beschermvrouwe van het in 1864 opgerichte Deutsche Shakespeare Gesellschaft. Dankzij haar financiële steun kon een begin worden gemaakt met een Shakespearebibliotheek. Het boekenbestand van meer dan tienduizend banden – met veel vroege vertalingen – is nog steeds een belangrijk onderdeel van de collectie van de Weimarbibliotheek. Maar het meest spande Sophie zich in voor de Duitse literatuur. Toen Goethes kleinzoon haar in 1885 de literaire erfenis van zijn grootvader naliet, besloot Sophie van Weimar een literair centrum te maken.

Johann Wolfgang von Goethe

Ze wilde een kritische editie van Goethes volledige werken publiceren en een goede biografie laten schrijven. Die Goethebiografie is er nooit gekomen, maar Weimar werd wél het centrum voor Duitse literatuur en ook de volledige uitgave van Goethes werken kwam tot stand. De editie werd naar haar de ‘Sophien Ausgabe’ genoemd. Zij was de drijvende kracht achter dit project, hoewel ze met haar bemoeizucht de redacteuren soms tot wanhoop bracht. Omdat zij geen blasfemie en erotica duldde werden dergelijke teksten pas in 1914 – na haar dood – in een apart deel gepubliceerd.

Bij hun vijftigjarig huwelijksfeest ontvingen Sophie en Carl van het land een substantieel bedrag. Zij besloten dit bedrag – aangevuld met eigen middelen van Sophie – aan te wenden voor een archiefgebouw. Op 28 juni 1896 kon het archief worden geopend, waarin naast Goethes literaire nalatenschap ook de Schillercollectie een plaats kreeg. Later volgden talloze andere handschriftenverzamelingen en literaire nalatenschappen. Nog altijd is het Goethe und Schiller Archiv een van Duitslands belangrijkste culturele instellingen.

Prinses der Nederlanden

Sophie en Karel Alexander ter gelegenheid van de viering van hun gouden huwelijk in 1892

Haar Nederlandse herkomst is Sophie nooit vergeten. Na de dood van Willem III in 1890 waren zij en haar kleinzoons tot de geboorte van prinses Juliana in 1909 eerste in lijn voor de troonopvolging in Nederland. De verstandhouding met haar broer Willem III was niet altijd even goed, maar met diens tweede vrouw Emma had zij een uitstekende band. Emma vertrouwde haar en vroeg haar om raad. Ook Emma’s dochter Wilhelmina was erg op tante Sophie gesteld.

Sophie kwam geregeld naar Den Haag, mede om haar zakelijke belangen te behartigen. Ze had in 1865 van haar moeder Buitenrust, Rustenburg en Zorgvliet geërfd. Haar broer Hendrik liet haar behalve aandelen in bedrijven ook het paleis aan het Lange Voorhout na, dat zij in 1896 overdroeg aan Emma. Sophie verbleef ’s zomers enkele weken op Buitenrust en ontving dan vooral mensen uit de kunstwereld. Zij droeg bij aan de ontwikkeling van haar geboortestad door afstand te doen van onroerend goed ten behoeve van de aanleg van de wijk Duinoord, het verversingskanaal en de bouw van Bronovo, het diaconessenziekenhuis. Met het Nederlandse nationale geschenk bij haar gouden bruiloft in 1892 stichtte zij het Sophie-fonds, bestemd voor maatschappelijke projecten in Nederland en zijn koloniën. Op de van haar vader en haar broer geërfde landgoederen in Silezië en Posen richtte zij een modellandbouwbedrijf op – Heinrichau – waarvoor zij zelfs een landbouwcursus volgde.

Sophies laatste jaren waren zwaar, onder meer omdat zoon Carl August in 1894 overleed. Zij zelf stierf drie jaar later, op 73-jarige leeftijd, en werd bijgezet in de ‘Fürstengruft’ te Weimar, de graftombe van haar schoonfamilie Sachsen-Weimar-Eisenach. Daar rusten ook Goethe en Schiller, die zoveel hebben betekend in Sophies leven.

Reputatie

Sophie was gereserveerd in de omgang, maar wel voorkomend. Zij was zeer plichtsgetrouw en eiste veel van zichzelf en van anderen. Zij had graag de touwtjes in handen. Ook had zij een scherpe tong. Onachtzaamheid en traagheid irriteerden haar hogelijk. Liszt vond haar intelligent en getalenteerd. Kroonprinses Vicky van Pruisen omschreef haar als een koude harteloze vrouw, trots en ambitieus. Haar broer Willem III noemde haar ooit een ‘chattemitte’, een zoetsappig mens en niet te vertrouwen. Maar zij wordt ook, onder anderen door Christa Jansohn, beschreven als een vrolijke vrouw die tot op hoge leeftijd blijk gaf van een fijn gevoel voor humor. Hoe het ook zij, haar leven lang hield zij zich aan haar eigen lijfspreuk ‘Il faut agir en parlant le moins possible’, populair gezegd ‘niet praten, maar doen’.

~ Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland

Boek: Sophie in Weimar. Een prinses van Oranje in Duitsland

Dit lemma is afkomstig uit het onlangs verschenen boek 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis van Els Kloek. In dit vuistdikke boek worden de levens van letterlijk 1001 vrouwen beschreven en in beeld gebracht.

Portret van Maria Sibylla Merian op een bankbriefje van 500DM
Het is dinsdag precies 366 jaar geleden dat de Duitse schilderes en…
Mia Smelt - Foto: historici.nl Maria Smelt (1914 -2008),…

- advertentie-


Historiek heeft een gratis mobiele app



Geschiedenis zoeken


Gerelateerde uitgaven:



Historiek

About Historiek

view all posts

Historiek verbindt actualiteit met geschiedenis en richt zich op een breed publiek. Van geïnteresseerde leek tot professional. Ons motto: "Omdat we ook van gisteren zijn". Meeschrijven? Tips? Mail ons: info@historiek.net



Download onze gratis app voor smartphone en tablet!

Historiek heeft een mobiele app, zowel beschikbaar voor Android als voor iPhone en iPad. Via de geschiedenis-app blijft u altijd op de hoogte van onze laatste berichten. Ook boekbesprekingen, blogs en onze historische achtergrondverhalen zijn via de app te lezen. Alle berichten die online staan, staan ook in de app. De geschiedenis-app wordt voortdurend uitgebreid en is natuurlijk helemaal gratis. Geschiedenis in de broekzak!

Download de app via de volgende links: