Spraakmakende Hanzesteden langs de IJssel

Taal is uitermate belangrijk in communicatie, maar ook in bijvoorbeeld de handel. Een van de redenen, zo opent Girbe Buist zijn boek Spraakmakende Hanzesteden (Pharos Uitgevers, 2014), voor het succes van de middeleeuwse Hanzeliga was het feit dat de handelaren min of meer dezelfde taal spraken. Via allerlei spreekwoorden, gezegden, sagen en legenden neemt Buist ons mee op een ontdekkingstocht langs vijf Hanzesteden aan de IJssel.

Spraakmakende Hanzesteden – Girbe Buist

Spraakmakende Hanzesteden – Girbe Buist

Het rijk geïllustreerde boek voert de lezer mee naar achtereenvolgens Deventer, Zwolle, Hattem, Kampen en Hasselt. De straatnamen, pakhuizen, koopmanshuizen en gevelstenen die in deze plaatsen zijn te vinden, roepen de herinnering op aan een rijk handelsverleden. De vijf handelssteden waren in de middeleeuwen aangesloten bij het machtige Hanzeverbond.

Bloeiperiode van de Hanze

Hanze’ betekende zoiets als ‘groep’ of gezelschap, maar de term werd ook gebruikt voor een groep samenwerkende handelslieden. Ze voeren bijvoorbeeld op in konvooien om rovers van zich af te houden en, nog belangrijker, dwongen allerlei handelsprivileges af om bijvoorbeeld minder tolheffingen te hoeven betalen. Het Hanzeverbond had zijn oorsprong halverwege de veertiende eeuw. Buist:

“De eerste vergadering van de Stedenhanze werd in 1357 gehouden in het Duitse Lübeck. Deze Hanzedag, die daarna op onregelmatige tijden plaatsvond, was niet alleen bedoeld om de leden te informeren over veilige handelsroutes en prijzen, maar ook om als gezamenlijk blok privileges af te dwingen. Het ledental was sterk wisselend, maar tijdens de bloeiperiode aan het begin van de vijftiende eeuw, telde de Stedenhanze bijna 200 leden. Hanzekantoren waren tot in Brugge, Bergen, Novgorod en Londen te vinden. Ook steden langs de IJssel en enkele Zuiderzeehavens waren gedurende langere of kortere tijd lid van dit verbond, dat vrij los was georganiseerd.” (10)

Lees ook: Lübeck – De Koningin van de Hanze

- advertentie -

Voorbeeld van een aangebouwd pothuis (Oude Kijk in't Jatstraat Groningen).

Voorbeeld van een aangebouwd pothuis (Oude Kijk in’t Jatstraat Groningen).

De Hanzesteden handelden in allerlei goederen, zoals hout en graan uit de gebieden rond de Oostzee, zout en wijn uit Frankrijk, bier uit Duitsland, Rijnlandse wijn, haring uit Zuid-Zweden en wol uit Engeland. De IJssel vormde in dit handelsnetwerk een belangrijke vaarroute vanwege haar diepgang over de gehele lengte en het feit dat de rivier tolvrij was. Daarbij had deze rivier een gunstige ligging: de IJssel vormde een schakel tussen het handelsverkeer uit de Oostzee en dat uit het Noordzeegebied.

Twee schoenmakers in een pothuis

In het boek zijn diverse interessante locaties uit de vijf genoemde Hanzesteden te zien, die elk zijn opgehangen aan historische uitdrukkingen. Zo lezen we over de uitdrukking ‘Twee schoenmakers in een pothuis’, wat zoveel betekent als ‘Twee handen op één buik’ aardige informatie over een nog bestaand pothuis in de binnenstad van Kampen, bij het hoekhuis Broederweg 9:

“In de binnenstad van Kampen kon je in de zestiende eeuw al pothuizen aantreffen. Een opvallend voorbeeld daarvan is het hoekhuis Broederweg 9 met aangebouwd pothuis. Pothuizen waren kleine bouwwerkjes, die op de stoep tegen het huis aan waren gebouwd en die meestal in verbinding stonden met de kelder (…) Een pothuis kon dienen als ruimte om potten en pannen op te bergen, maar vaak was er ook een bedrijf of nering in gevestigd, bijvoorbeeld een pottenbakker of schoenmaker. Twee schoenmakers die het in zo’n hokje samen konden uithouden, moesten het behoorlijk met elkaar eens zijn.” (87)

Grote of Sint-Michaëlskerk in Zwolle - cc

Grote of Sint-Michaëlskerk in Zwolle – cc

Rijke stinkerds

De uitdrukking ‘rijke stinkerds’ heeft (vermoedelijk) te maken met de manier waarop welgestelden vroeger begraven werden:

“Notabelen, rijke boeren en buitenlui kregen hun laatste rustplaats in de kerk zelf en niet op de dodenakker daarbuiten. Niettemin trad eenzelfde proces van ontbinding in werking, dat sinds mensenheugenis gepaard gaat met onaangename geuren. Men sprak daarom al van een rijke stinkerd, lang voordat de betreffende persoon onder een fraaie gedecoreerde dekplaat verdwenen was.” (44)

Een etymologische verklaring die ook wel gebruikt wordt, maar die Buist niet noemt, is de mogelijke verklaring dat rijke mensen vroeger parfum op hadden en om die reden, volgens het gewone volk, flink stonken. In elk geval is de taalkundige herkomst van ‘rijke stinkerd’ niet helemaal zeker.

~ Enne Koops

Boek: Spraakmakende Hanzesteden – Girbe Buist

Bestel dit boek bij:

Livia Augusta
Livia Drusilla II was de vrouw van de machtige Romeinse keizer Augustus.…
Op zoek naar... de gecompliceerde relatie tussen archeologie en de Bijbel (foto cover)
Een oudheidkundige beschikt over twee soorten bewijsmateriaal: oude teksten en archeologische vondsten.…
Beoordeling 'Spraakmakende Hanzesteden' is een leerzaam en mooi geïllustreerd boek dat goed gebruikt kan worden als reisgids bij een bezoek aan Zwolle, Kampen, Hattem, Hasselt of Deventer.
Vormgeving90
Analyse70
Originaliteit85

- advertentie-


Historiek heeft een gratis mobiele app



Geschiedenis zoeken


Gerelateerde uitgaven:



Yuri Visser

About Yuri Visser

view all posts

Yuri Visser (1979) is de oprichter van Historiek. Vanuit Ermelo - waar hij samen met zijn partner en dochter van 4 woont - voert hij redactie over het platform (en de aanverwante projecten). Email: yurivisser@gmail.com | Twitter: yvisser



Download onze gratis app voor smartphone en tablet!

Historiek heeft een mobiele app, zowel beschikbaar voor Android als voor iPhone en iPad. Via de geschiedenis-app blijft u altijd op de hoogte van onze laatste berichten. Ook boekbesprekingen, blogs en onze historische achtergrondverhalen zijn via de app te lezen. Alle berichten die online staan, staan ook in de app. De geschiedenis-app wordt voortdurend uitgebreid en is natuurlijk helemaal gratis. Geschiedenis in de broekzak!

Download de app via de volgende links: