Pim Fortuyn, immense katalysator voor politieke veranderingen

Pim Fortuyn op 4 mei 2002, twee dagen voor de aanslag - Foto: CC/Roy Beusker
Pim Fortuyn op 4 mei 2002, twee dagen voor de aanslag - Foto: CC/Roy Beusker

Pim Fortuyn op 4 mei 2002, twee dagen voor de aanslag - Foto: CC/Roy Beusker
Pim Fortuyn op 4 mei 2002, twee dagen voor de aanslag – Foto: CC/Roy Beusker
Pim Fortuyn was de derde van zes kinderen in een rooms-katholiek gezin. Hij groeide op in Velsen, in een wijk waar de toon werd gezet door fatsoenlijke protestantse ambtenaren. Het was in zijn herinnering ‘een dikwijls saaie en strenge wereld waarin ik mij vaak onbegrepen en noch thuis en noch welkom voel’.


Op Historiek publiceren we wekelijks een artikel van Herman Hiemstra over een ‘vergeten volksvertegenwoordiger’. In deze aflevering: Pim Fortuyn. Klik hier voor een overzicht van eerder geplaatste artikelen.

Vanaf het begin van de jaren negentig ontwikkelde Fortuyn zich tot een ‘politicus buiten de partijen’. In snel tempo verschenen boeken van zijn hand waarin hij betoogde dat Nederland in verval was. Het land werd verwaarloosd door een gezelschap van verpolitiekte ambtenaren en verambtelijkte politici: een politieke klasse van personen die elkaar voortdurend de bal toespeelden en hem buitensloten. Het eerste boek dat hij publiceerde was: Aan het volk van Nederland. De contractmaatschappij: een politiek economische zedenschets (1992).

Vanaf het najaar van 1997 werd Fortuyn voor zijn lezingen begeleid door een manager.
Fortuyn wist in deze periode zijn grote persoonlijke onzekerheden om te zetten in een vertoon van nagenoeg absolute onafhankelijkheid en een daarbij passende stijl. Zijn eruditie en intelligentie verpakte hij vaak in een shockerende directheid en ordinaire provocaties.

Hij publiceerde op 50-jarige leeftijd een brutale autobiografie: Babyboomers, Autobiografie van een generatie (1998), waarin hij de Nederlandse samenleving, die volgens hem zuchtte onder een verwende generatie, de wacht aanzegde. Zo werd hij stap-voor-stap in vrijwel ieder opzicht het tegendeel van toenmalig minister-president Wim Kok, de grote man van het overleg en het zoeken naar consensus. De verpersoonlijking van ouderwetse degelijkheid. Anders gezegd: alles waar Fortuyn een hartgrondige aversie tegen had.

Leefbaar Nederland

Bij het programma Business Class kwam Fortuyn op nieuwjaarsdag 2001 in contact met zakenman Willem van Kooten, tevens bestuurslid van Leefbaar Nederland, de zoveelste nieuwe politieke partij die sinds de Tweede Wereldoorlog was opgericht.. Van Kooten spoorde hem aan om in de politiek te gaan. Op 20 augustus van dat jaar kondigde Fortuyn aan lijsttrekker van Leefbaar Nederland te worden. En inderdaad, op 25 november werd hij daadwerkelijk door het congres gekozen.

Pim was direct de lieveling van de media. Altijd goed voor spektakel. In de opiniepeilingen schoot Leefbaar Nederland omhoog, maar aan de verhouding tussen partij en lijsttrekker kwam 9 februari 2002 een even snel als onverwacht einde. De aanleiding hiervoor was een interview van Fortuyn met de Volkskrant. Daarin verklaarde hij dat Nederland ‘vol’ was, en dat er geen islamiet meer bij kon. Ook stelde hij het discriminatieverbod in artikel 1 van de Grondwet ter discussie. Het was – aldus Fortuyn – een belemmering van de vrijheid van meningsuiting.

Toen het bestuur van Leefbaar Nederland deze eigen standpunten van Fortuyn niet accepteerde, was de liefde over. Fortuyn vertrok. Twee dagen later was Fortuyn voluit terug in de landelijke publiciteit: er kwam een eigen lijst voor de Tweede Kamerverkiezingen. Dat werd  de Lijst Pim Fortuyn (LPF), financieel en organisatorisch ondersteund door een aantal lokale vastgoedhandelaren.

Debat na afloop van de Gemeenteraadsverkiezingen in 2002

Leefbaar Rotterdam

Aan de Tweede Kamerverkiezingen van 2002 gingen de verkiezingen voor de gemeenteraad vooraf. Fortuyn deed hieraan mee als lijsttrekker voor Leefbaar Rotterdam. Met deze lokale partij haalde hij een eclatante overwinning. Uit het niets veroverde hij 17 van de 45 zetels.  De landelijke lijsttrekkers van PvdA en VVD (Melkert en Dijkstal) waren slechte verliezers.

Daarmee werkten ze mee aan de schier onaantastbare positie die Fortuyn na deze verkiezingen in de publieke opinie had verworven.

Op 14 maart presenteerde Fortuyn De puinhopen van acht jaar paars, een regelrechte tijdbom. Bij de presentatie wierpen linkse activisten hem drie taarten in het gezicht. Het bewijs dat de politieke situatie rond Fortuyn enorm aan het polariseren was. Voor een steeds groter wordende aanhang leek hij de enige die ‘Den Haag’ zou weten te dwingen om naar ‘het volk’ te luisteren. Voor zijn vijanden was Fortuyn het Nederlandse alternatief voor populistische politici die elders in Europa al eerder waren opgestaan. De open manier waarop Fortuyn over zijn seksleven sprak bracht velen ook tot de overtuiging dat het hier om een ‘relnicht’ ging. Toch speelde zijn homoseksualiteit geen enkele rol in het politieke debat.

Het had er alle schijn van dat Fortuyn – overeenkomstig zijn eigen voorspelling – direct zou doorstomen naar het ‘Torentje’ (het kantoor van de minister-president). Totdat dierenactivist Volkert van der Graaf met enkele gerichte schoten een einde maakte aan zijn leven. Fortuyns voortijdige dood – de eerste politieke moord sinds het lynchen van de gebroeders De Witt in 1672 – maakte het onmogelijk een gefundeerd oordeel te vellen over zijn talent om in de politieke arena ook daadwerkelijk zaken te veranderen. Maar hij was wel een immense katalysator voor politieke veranderingen.

~ Herman Hiemstra

Op Historiek publiceren we wekelijks een artikel van Herman Hiemstra over een ‘vergeten volksvertegenwoordiger’. In deze aflevering: Pim Fortuyn. Klik hier voor een overzicht van eerder geplaatste artikelen.

Gerelateerde boeken:

Gerelateerd

Hindenburg en Ludendorff

Boer Koekoek en Vader Abraham (Spaarnestad - cc)