Vluchtige maar trefzekere lijnen

Isaac Israels, Parijs’ schetsboek, ca. 1903-1905, collectie Teylers Museum

Isaac Israels, Parijs’ schetsboek, ca. 1903-1905, collectie Teylers Museum

In de grote collectie tekeningen van Teylers Museum bevinden zich zo’n 75 schetsboeken van rond 1900 en ouder. Fascinerende boekjes, omdat we als het ware direct over de schouder van de kunstenaar meekijken. Er zijn kleine zakboekjes met vluchtige krabbels, grotere boeken met meer uitgewerkte tekeningen en samenhangende, losbladige series.

De vroegste werken

Het oudste werk is een anonieme reeks uit 1754 met geschreven en getekende natuurobservaties uit de duinen bij Haarlem. Uit het einde van de achttiende eeuw dateert een boekje met schetsen van dieren van Hendrik Barend Thier. De negentiende eeuw is gevarieerd vertegenwoordigd met boekjes met marines en kastelen door Johan Christiaan Schotel, impressies van het Surinaamse plantageleven door David van der Gon Netscher en architectuur- en figuurtekeningen door Cornelis Springer. Nogal uitzonderlijk is een boekje waarin Vincent van Gogh bijzondere teksten noteerde en een schetsje maakte.

Schetsboekjes uit de twintigste eeuw

De groep schetsboeken uit begin van de twintigste eeuw is bijzonder groot en veelzijdig. Men vindt er oriëntaalse taferelen van Marius Bauer, natuurimpressies van Nicolaas Bastert, stadsgezichten van George Hendrik Breitner en alle soorten van figuurstudies van Isaac Israëls met boekjes uit Nederland, Engeland en Frankrijk.

Anoniem, Handschrift met tekeningen van rupsen, ca. 1754-1758, collectie Teylers Museum

Anoniem, Handschrift met tekeningen van rupsen, ca. 1754-1758, collectie Teylers Museum

Het oudste boekje

Het oudste schetsboekje waarin een bioloog-tekenaar rupsen heeft geobserveerd, is gemaakt met grote nauwgezetheid en liefde voor het onderwerp. Om de paar dagen in de jaren 1754 en 1755 beschreef en tekende de tot op de dag van vandaag onbekende kunstenaar, de veranderingen die hij opmerkte bij de insecten. Hij vond zijn rupsen in de duinen van Haarlem, op de weg naar Overveen en in Amsterdam (Weesperveld en het Blauwhoofd bolwerk). Als maker is wel gedacht aan Vincent Jansz van der Vinne (1736-1811), de eerste kastelein of conservator van de Kunstverzamelingen van Teylers Museum. Maar die toeschrijving kan door gebrek aan vergelijkingsmateriaal niet worden onderbouwd.

- advertentie -
Vincent van Gogh (links) en Th. Maris (rechts), illustraties uit: Vincent van Gogh, tekstboekje, na 1873-1890, collectie Teylers Museum.

Vincent van Gogh (links) en Th. Maris (rechts), illustraties uit: Vincent van Gogh, tekstboekje, na 1873-1890, collectie Teylers Museum.

Vincent van Gogh

Vincent van Gogh, geboren in Zundert (Noord-Brabant), zou uitgroeien tot één van de belangrijkste kunstenaars van de negentiende eeuw. Pas in 1879, op 26-jarige leeftijd, koos hij voor het kunstenaarschap. In de daarop volgende tien jaar heeft hij bijzonder hard gewerkt: ruim 860 schilderijen en bijna 12000 werken op papier zijn er van hem overgeleverd. Daarvóór was Van Gogh echter ook al bijzonder in de kunst en literatuur geïnteresseerd. Dit unieke boekje getuigt van die vroege culturele belangstelling. Van Gogh heeft het (bijna) uitsluitend met teksten gevuld van romantische auteurs die hij bewonderde, zoals Uhland, Heine, Goethe en Andersen. Hij kopieerde de tekstjes toen hij als kunsthandelaar in Parijs zat in 1875-76. Vervolgens heeft hij het als blijk van waardering geschonken aan kunstenaar Thijs Maris die toen ook in Parijs zat. Beiden hebben achterin nog een of twee schetsjes gemaakt.

Isaac Israëls

Isaac Israels, Parijs’ schetsboek,  ca. 1903-1905, collectie Teylers Museum

Isaac Israels, Parijs’ schetsboek, ca. 1903-1905, collectie Teylers Museum

De Nederlandse kunstenaar Isaac Israëls (1865-1934) kwam voort uit de groep van Amsterdamse Impressionisten. Hij leerde het vak grotendeels van zijn vader Jozef Israëls. Toen hij in 1886 naar de Rijksacademie in Amsterdam ging, werd hij weggestuurd omdat hij al volleerd was. Israëls specialiseerde zich in uitbeeldingen van het mondaine nachtleven, dat hij met losse impressionistische toets vastlegde. Van 1905 tot 1913 woonde hij in Parijs, daarna enkele jaren in Londen en uiteindelijk in Den Haag. In zijn schetsboekjes volgen we Israëls bij bezoeken aan muziekvoorstellingen, theaters en circussen. Elke keer weer wordt hij getroffen door vrouwelijk schoon.

20 topstukken online

Schetsboekjes zoals deze zijn zeer lichtgevoelig en kwetsbaar. Ze kunnen daarom nauwelijks, of slechts heel beperkt, worden tentoongesteld. Om ze toch te kunnen exposeren, heeft Teylers Museum de schetsboekjes gedigitaliseerd. Twintig topstukken uit de collectie zijn nu via de website pagina voor pagina door te bladeren. Zo kun je een mooie blik werpen in het creatieve brein van kunstenaars als Springer, Bauer, Breitner en Israels.

~ Teylers Museum

Dit artikel is een bewerkte en uitgebreide versie van een artikel dat Michiel Plomp, hoofdconservator Kunstverzamelingen, eerder scheef voor Teylers Magazijn.

Zimmermanntelegram
Foto van een willekeurige loopgraaf uit de Eerste…
Het zinkgat waarin de ingang van de Grot van de Priester zich bevindt. Bron: András Hegedűs / Panoramia
Chris Nicola bekijkt in de Grot van de…

- advertentie-


Historiek heeft een gratis mobiele app



Geschiedenis zoeken


Gerelateerde uitgaven:



Yuri Visser

About Yuri Visser

view all posts

Yuri Visser (1979) is de oprichter van Historiek. Vanuit Ermelo - waar hij samen met zijn partner en dochter van 4 woont - voert hij redactie over het platform (en de aanverwante projecten). Email: yurivisser@gmail.com | Twitter: yvisser



Download onze gratis app voor smartphone en tablet!

Historiek heeft een mobiele app, zowel beschikbaar voor Android als voor iPhone en iPad. Via de geschiedenis-app blijft u altijd op de hoogte van onze laatste berichten. Ook boekbesprekingen, blogs en onze historische achtergrondverhalen zijn via de app te lezen. Alle berichten die online staan, staan ook in de app. De geschiedenis-app wordt voortdurend uitgebreid en is natuurlijk helemaal gratis. Geschiedenis in de broekzak!

Download de app via de volgende links: