1412: Papa Luna en het Compromís van Casp

Compromís van Casp volgens de Spaanse schilder Dióscoro Puebla, 1867
In 1410 stierf Martí el Vell. Hij was graaf van Barcelona en koning van Aragón en Valéncia en de laatste rechtstreekse afstammeling van Guifré I, de stichter van Catalunya. Men moest op zoek naar een opvolger.

Dit zorgde voor een probleem: er was geen opvolger in rechtstreekse mannelijke lijn. Men moest dus elders gaan zoeken. Dat was niet gemakkelijk, niet alleen omdat er maar liefst zes mogelijke kandidaten waren, maar ook omdat Catalunya, Aragón en Valéncia – de drie landen die samen een statenbond vormden – bij het kiezen van de opvolger betrokken werden en hun eigen prioriteiten stelden.



Een vereenvoudigde stamboom geeft de relatie van de mogelijke kandidaten ten opzichte van Martí weer. Slechts die personen en hun familiebanden, die noodzakelijk zijn, worden weergegeven. De namen van de mogelijke opvolgers zijn cursief weergegeven. Je zult er zeven in plaats van zes vinden: hou er rekening mee dat Juan II, koning van Castilië, al snel van zijn rechten afzag.

- advertentie -

Uitgangspunt was Jaume II el Just, kleinzoon van Jaume I el Conqueridor, van wie afstammelingen van twee van zijn zonen in aanmerking kwamen:




Al snel bleek dat er twee grote kandidaten waren om Martí op te volgen. Beiden hadden erg-directe banden met Martí. Jaume was getrouwd met Martís zuster Elisabet en Fernando de Antequera was de zoon van Martís zuster Elionor die getrouwd was met Juan I, koning van Castilië.

Jaume was graaf van Urgell en woonde in Catalunya. Na Martís dood werd hij voorlopig én plaatsvervangend hoofd van de statenbond. Hierdoor werden zijn rechten als gedoodverfde opvolger officieus erkend én beklemtoond.

Fernando de Antequera woonde niet in Catalunya. Hij was broer van de overleden Castiliaanse koning Enrique III en regent voor zijn neef Juan II. Hij werd genoemd naar de stad Antequera in Andalucía die hij op de Moren veroverd had. Hij was graaf van Trastámara. Dat geslacht had zich in 1369 door de moord op Pedro el Cruel die ook wel Pedro el Justiciero genoemd wordt, op onrechtmatige wijze van de Castiliaanse troon meester gemaakt.

Tegenpaus Papa Luna

Uiteindelijk werd de beslissing overgelaten aan Papa Luna, één van de pausen uit het begin van de vijftiende eeuw. Papa Luna die in het Valenciaanse Peníscola, Peñíscola in het Castiliaans, in een soort ballingschap leefde, had als geboren Aragonees weinig of geen affectie met Catalunya.

Wie was Papa Luna?

Hij is geboren als Pedro Martínez de Luna y Pérez de Gotor. Hij wordt ook Benedictus XIII, Benet XIII, Benedicto XIII, de kardinaal uit Aragón of de paus van Avignon genoemd. De Catalanen zeggen bijna altijd Benet XIII. De Castilianen hebben het over Benedicto XIII. Hij is het best bekend onder de naam van Papa Luna, een verwijzing naar zijn familienaam én de wassende maansikkel op zijn wapenschild.

Hij werd in 1328 geboren. In 1375 werd hij kardinaal. In 1394 volgde hij de Avignonse Clemens VII op. In tegenstelling tot zijn voorganger genoot hij de steun van de koning van Frankrijk niet. Hij was dan ook verplicht om Avignon te verlaten. Na omzwervingen besloot hij om zich in een bevriend land te vestigen. Kon dat beter dan in de statenbond in het noordoosten van het Iberische schiereiland vanwaar hij afkomstig was? Die statenbond: het graafschap Catalunya, waaraan in 1162 het koninkrijk Aragón en in de dertiende eeuw dat van Valéncia toegevoegd werden. Uiteindelijk viel zijn keuze op een versterkt stadje à-la Mont-Saint-Michel in Frankrijk met een oud tempelierskasteel: Peníscola in het noorden van Valencia, niet ver van de monding van de Ebre, waar hij in 1423 stierf.


Peníscola – Foto: CC

Toen hij in 1412 over de opvolging van vermelde statenbond besliste, was hij niet de enige christelijke paus. Sinds 1378 waren er twee die gemeenzaam de pausen van Avignon en Rome genoemd werden. De kerk zat met een probleem. Twee problemen als het ware: twee pausen en één kerk. Het Westers Schisma was een feit.

Na vele jaren dachten kardinalen dat ze de oplossing gevonden hadden. Tijdens het concilie van Pisa in 1409 verklaarden ze dat de Romeinse Gregorius XII en de Avignonse Benedictus XIII ketters waren. Het leek goed gevonden: ketterse pausen zetten immers volens nolens, willens nillens, zichzelf af. Ze wezen Alexander V tot paus aan. Het probleem was daarmee echter niet opgelost. Van vandaag op morgen telde de kerk niet twee, maar drie pausen. Wie was de echte? Was er een echte?

Het zou nog duren tot 1417 en het concilie van Constanz vooraleer er een gedeeltelijke oplossing kwam. Martinus V kwam in de plaats van de Romeinse Gregorius XII en de Pisaanse Johannes XXIII.

Papa Luna gaf niet toe. Hij bleef paus tot zijn dood in 1423. Daarmee kwam geen einde aan het schisma. Het zou nog duren tot 1429 vooraleer zijn opvolger Clemens VIII het pauselijke gezag van Martinus V erkende en aftrad.

Fernando de Antequera, beter bekend als Fernando I van Aragón – Manuel Aguirre y Monsalbe, 1851-1854

In 1412 zou Papa Luna het politieke en op termijn het territoriale beeld op het Iberische schiereiland grondig hervormen. Hij besliste dat elke deelstaat drie afgevaardigden moest aanduiden en zorgde ervoor dat een aantal van zijn pionnen gekozen werden. Aragón vaardigde twee trouwe dienaren van Papa Luna en een vertrouweling van Fernando af, Valéncia onder meer de biechtvader van Papa Luna en diens broer en Catalunya onder meer de advocaat van Papa Luna en de door Papa Luna benoemde aartsbisschop van Tarragona. De uitslag leek reeds van te voren vast te liggen.

De uitslag lag van te voren vast. Dat blijkt uit de stemming van 24 juni 1412, bekend als het Compromís de Casp, genoemd naar de stad Caspe in Aragón waar de stemgerechtigden samengekomen waren. Fernando kreeg 7,5 stemmen op een totaal van 9, te weten alle stemmen van Aragón én Valencia en anderhalve stem uit Catalunya. Het resultaat van de stemming werd vier dagen later gepubliceerd. Papa Luna had zijn slag thuisgehaald. Fernando de Antequera werd de nieuwe graaf van Barcelona en koning van Aragón en Valéncia.

Fernando de Antequera was de eerste graaf van het Castiliaanse geslacht van Trastámara van de Catalaanse troon. Zijn kleinzoon Fernando II die in 1479 graaf van Barcelona zou worden, trouwde in 1469 met Isabel die in 1474 koningin van Castilië geworden was. Ze zouden later de Reyes Católicos of Katholieke Koningen genoemd worden en heersen over de statenbond Catalunya-Aragón-Valéncia, beter bekend als de Corona de Aragón of de kroon van Aragón, en Castilië en de eraan onderworpen gebeiden.

Carlos I die noorderlingen keizer Karel V noemen, was de zoon van hun dochter Johanna de Waanzinnige en Filips de Schone. Onder hem kan er voor het eerst van een verenigd Spanje sprake zijn.

Rik Wouters
Toeristische gids voor Vlaanderen, Barcelona
en gidsingen op aanvraag én maat
e-mail: rik.wouters@pandora.be

Dit atikel is afkomstig van online geschiedenismagazine www.historiek.net

Meer van dit soort berichten? Like ons dan!

Gelijk naar geschiedenisboeken over:
Ook adverteren op Historiek?
Goede keus! Klik hier