De Waterlinie onder Stroom

De Waterlinie onder Stroom – Een geheim wapen?

Een geheim wapen?

In het boek van Cees Fasseur over koningin Wilhelmina (deel II, blz. 266) wordt van het Nederlandse leger tijdens de mobilisatie van 1939 het volgende gezegd:

…het leger beschikte over originele reserveofficieren, zoals de majoor der genie dr. J. C. van Staveren, die het voorstel aan de hand deed om de Waterlinie onder stroom te zetten…



Als een elektrotechnicus zo’n zin leest, is hij in eerste instantie geneigd dit als onzin af te doen. Leken gebruiken begrippen als stroom en spanning nu eenmaal op de verkeerde manier en hebben er vaak verwarrende voorstellingen over. Maar met J.C. van Staveren (1889-1979) is dat een heel ander geval. In hem herkennen we de oprichter en directeur van de KEMA – het elektrotechnische onderzoeksinstituut in Arnhem – en buitengewoon hoogleraar in Utrecht.

Zodoende doet het bovengenoemd voorstel de vraag rijzen wat van Staveren bedoeld kan hebben, en hoe effectief zijn voorstel zou kunnen zijn geweest. Bij het napluizen van oude stukken van de Genie bleek er één brief te zijn die voldoende aanknopingspunten bood. Het betrof het ‘Afschr. bij 53 I – 20 geheim’ bij een brief van de inspecteur der Genie aan het hoofd van het bureau Verdedigingsaangelegenheden, 6 maart 1950.

- advertentie -

Principe

fig. 1

Daaruit kon worden afgeleid dat Van Staveren gedacht moet hebben aan het effect van een blikseminslag die de aarde raakt. Daarbij kan – zelfs op afstand – een mens of dier gedood worden.

Dat wordt veroorzaakt door de zogenaamde stapspanning, zie figuur 1. Vanuit de plaats P van de inslag lopen er kortstondig grote stromen door de aarde. Die stromen veroorzaken in de aardweerstand r hoge spanningsverschillen, bijvoorbeeld tussen de punten A en B in deze figuur.

Als daar een dier of een mens loopt (vandaar de naam stapspanning) kan hij door die spanning geveld worden. Hoe groter de afstand tussen de punten A en B, hoe hoger de spanning.
Vandaar dat dieren zoals koeien – met een grote afstand tussen voor- en achterpoten – bij onweer nogal eens door een stapspanning gedood worden.

Het voorstel van Van Staveren

In een hoogspanningslaboratorium kunnen zulke spanningen en stromen worden nagebootst met een zogenaamde stootgenerator. In de tijd van Van Staveren had men bij de KEMA al zo’n generator ontwikkeld. Kennelijk heeft hij het principe van die stootgenerator losgelaten op het ‘onder stroom zetten’ van de Waterlinie. Dat valt te reconstrueren uit twee alinea’s in de bovengenoemde brief van 1950:

In het destijds door de KEMA ontwikkelde systeem werd gedurende zeer korte tijd (in de orde van grootte van 150 mikroseconden) door het ontladen van condensatoren een electrische stoot van voldoende energie in de hindernis opgewekt, om bij aanraking de dood te doen intreden.

Het was de bedoeling dat per 250 meter breedte van de te electriseren hindernis een benzineaggregaat zou worden opgesteld, dat een draaistroomgenerator zou aandrijven. Deze voedde een transformator; de condensatorbatterij werd via smoorspoelen en gelijkrichters geladen.

Een elektrotechnisch abracadabra. Maar gelukkig kon uit deze zinnen worden gereconstrueerd waar Van Staveren aan gedacht moet hebben: een mobiele stootgenerator die elektrodes voedde die in een weg (of een watergang) ingegraven waren. Met een eenvoudige berekening kon worden afgeleid dat de stapspanning voor een soldaat – die met stappen van 1 meter over de ingegraven elektrische hindernis marcheert – ongeveer 10.000 Volt zal bedragen. Een spanning die de dood tengevolge kan hebben.

Volgens mondelinge overlevering heeft het Nederlandse leger gedurende de mobilisatie-periode hiermee enkele proefnemingen in de Peel gedaan. Vermoedelijk werden hierbij honden en paarden gebruikt. Wat daaruit voortgekomen is, is echter niet bekend.

Doelen

Fort Ruigenhoek, onderdeel van de waterlinie

Welke doelen zijn gevoelig voor deze strijdmethode? Klaarblijkelijk soldaten die over een weg marcheren – of door inundatiegebieden waden – en daar geëlectrificeerde secties (van bijvoorbeeld twintig meter lengte) passeren. Daarbij kunnen ook meerdere secties in een weg, een weiland, een sloot of dergelijke aangebracht worden.

Een nadeel van de methode is wel dat de inzittenden van auto’s of metalen boten er ongevoelig voor zijn. Voor die inzittenden vormt het metaal immers een kooi van Faraday die hen tegen elektrische schokken beschermt.

Effectiviteit

Voor het eerst gebruikt, zouden zulke geëlectrificeerde vakken in wegen, velden of sloten heel effectief kunnen zijn. Ze zouden bovendien door hun geheimzinnigheid grote paniek kunnen zaaien. Maar naarmate deze wijze van oorlogvoeren bekender wordt, neemt de effectiviteit ervan af. Bovendien kan men er zich met eenvoudige middelen tegen wapenen. En, zoals gezegd, tegen metalen voer- en vaartuigen biedt het in ‘t geheel geen afweer.

De kosten van de methode zijn hoog, men moet aan vele tonnen per kilometer frontbreedte denken. Ook is de methode kwetsbaar, zowel voor atmosferische omstandigheden als voor vijandig vuur. Maar het ergste is nog dat (als men niet oppast) het strijdmiddel weleens gevaarlijker voor eigen troepen zou kunnen zijn dan voor de vijand…

Gezien de geringe effectiviteit en de hoge kosten is het dan ook geen wonder dat deze verdedigingsmethode geen ingang gevonden heeft. Wel is het aardig dat we, na zoveel jaren, deze methode hebben kunnen achterhalen. Zo ‘geheim’ kan een militair geheim niet zijn of het laat sporen na…

~ Frederik H. Kreuger
(emeritus hoogleraar Hoogspanningstechniek)

Noot van de auteur:

Er is op internet een discussie ontstaan of de methode ‘om de Waterlinie onder stroom te zetten’ niet dezelfde is als de elektrische versperring die in WW1 door de Duitsers werd gebruikt om de Belgisch-Nederlandse grens af te zetten. Zo’n hoogspanningsversperring schijnt ook nabij Spaardam aangebracht te zijn.

In dat geval hadden we echter te maken met een elektrische draad (soms meerdere draden) die op porseleinen isolatoren werd opgehangen en onder 2000 Volt spanning werd gezet (waarschijnlijk wisselspanning).

Zulke draden zijn wel levensgevaarlijk, maar ze zijn goed zichtbaar en zullen een leger niet tegenhouden. Dit in tegenstelling tot de smokkelaars of vluchtelingen waarvoor ze gemaakt werden.

Het geniale van Van Staveren is juist dat hij een geheime methode ontwikkelde waarbij de grond (of een traject water) door een hoge stroom doorlopen werd. De stapspanning in dat traject doodde de vijand op onzichtbare wijze (zie de fig. in het betreffende artikel).

Had Van Staveren dat met de gebruikelijke wissel- of gelijkspanning willen doen, dan had hij onvoorstelbaar grote vermogens moeten gebruiken. Bovendien zou de grond dan gloeiend heet geworden zijn, dan wel het watertraject tot koken zijn gebracht! Door zeer korte stroom- (spannings-) stoten te gebruiken loste hij dat probleem op, terwijl de opgewekte stapspanning toch dodelijk bleef.

Dit atikel is afkomstig van online geschiedenismagazine www.historiek.net

Meer van dit soort berichten? Like ons dan!

Gelijk naar geschiedenisboeken over:
Ook adverteren op Historiek?
Goede keus! Klik hier