Week van de koloniale geschiedenis

De Stalin-nota van 1952 – Een vroege kans op een Duitse hereniging?

In 1949, vier jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog, werden Oost- en West-Duitsland officieel twee verschillende staten. In mei dat jaar vormden de drie westelijke zones van Duitsland de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) en in oktober kwam in de Russische zone de Duitse Democratische Republiek (DDR) tot stand. De deling was daarmee een feit en deze zou tot 1990 duren. In 1952 leek een hereniging echter mogelijk.

Jozef Stalin
Jozef Stalin
Tussen 1950 en 1955 werden er diverse pogingen gedaan om de twee Duitslanden weer te herenigen. De bekendste poging dateert van 10 maart 1952, toen Sovjet-leider Jozef Stalin een nota uit liet gaan waarin hij een geneutraliseerd, verenigd Duitsland voorstelde. Hij pleitte voor beëindiging van…

“…de onnatuurlijke toestand van gespletenheid en ongelijkheid in rechten, waarin Duitsland nu al zeven jaar verkeert.”

Dit nieuwe Duitsland mocht wel een leger hebben, maar aansluiting bij een bondgenootschap zoals de NAVO was verboden.

Westintegration

De West-Duitse staatssecretaris van Buitenlandse Zaken gaf gelijk aan weinig in het voorstel te zien, vooral omdat de Sovjet-Unie niet uitlegde hoe men precies tot dat nieuwe verenigde Duitsland moest komen. Ook de West-Duitse bondskanselier Konrad Adenauer zag niets in het voorstel. Hij vreesde onder meer voor een toenadering tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten, waarbij beide staten buiten Duitsland om besluiten zouden nemen over ‘zijn land’. Adenauer hechtte in dit stadium meer belang aan een integratie van West-Duitsland in het westen. Ook omdat hij er niet op vertrouwde dat een herenigd Duitsland trouw zou blijven aan het westen. Voordat gesproken werd met de Russen, moest zijn BRD sterk gemaakt worden.

- advertentie -

CDU-verkiezingsposter met daarop de beeltenis van Adenauer
CDU-verkiezingsposter met daarop de beeltenis van Adenauer
Adenauer drong er bij zijn bondgenoten daarom op aan in reactie op de Stalin-nota om “vrije en onafhankelijke verkiezingen” te vragen. Voor Stalin zou die eis immers veel te ver gaan. In de Oost-Duitsland zwaaide de door hem gecontroleerde Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED) de scepter en bij vrije verkiezingen zou de partij gezien haar zwakke positie een flinke nederlaag lijden.

Op 25 maart antwoordden de geallieerden officieel op de Stalin-nota. Ze eisten inderdaad vrije verkiezingen onder toezicht van de Verenigde Naties en eisten daarnaast dat Duitsland na de hereniging toestemming had om zich aan te sluiten bij een bondgenootschap naar keuze. Daarmee was de kans op een akkoord wel verkeken. Voor de westerse geallieerden was een hereniging in dit stadium overigens ook risicovol geweest, omdat Duitsland daarmee losser van het westen zou komen te staan en moeilijk in te schatten was welke koers het land hierna zou gaan varen. Ook het westen hield graag zijn invloed.

Echte kans?

Na 1952 kreeg Adenauer soms het verwijt dat hij het aanbod van Stalin nooit serieus overwogen had en daarmee een vroege kans op een hereniging had verspeeld. Of Adenauer überhaupt geïnteresseerd was in hereniging wordt ook wel betwijfeld. Feit is dat hij zich vooral inzette voor integratie van de BRD in West-Europa, de zogeheten Westintegration. Archiefmateriaal heeft inmiddels overigens aangetoond dat Stalin nooit serieus van plan was een hereniging mogelijk te maken. Historicus Willem Melching in zijn boek Modern Duitsland:

“Hij hoopte verdeeldheid te zaaien in Duitsland door te speculeren op nationalistische gevoelens bij rechts én links, en hij probeerde een wig te drijven tussen de Duitsers en hun Amerikaanse beschermheren. Zo wilde hij de West-Duitse herbewapening voorkomen.”

Ook interessant: Het verdelen van de Duitse taart (1945-1949)
Meer geschiedenis van Duitsland
Overzicht van Boeken over de geschiedenis van Duitsland
Boek: Konrad Adenauer – Een biografie

Bronnen

-Moderne geschiedenis van Duitsland: 1800 – heden – Frits Boterman
-Modern Duitsland – Willem Melching (AUP) p. 45-46
-https://wetten.overheid.nl/BWBR0009732/1998-08-01
-Duitsland in het kort – James Hawes – p. 222-223
-Kroniek van de Twintigste Eeuw – Aart Aarsbergen e.a. – p.632

Archiefstukken:

Meer tips ➱

Verder speuren:

Bekijk ook onze uitgebreide onderwerpenlijst of het personenregister