Twee historische orgels in Harkstede in oude luister hersteld

In het Groningse Harkstede zijn onlangs twee historische kerkorgels gerestaureerd. Het betreft een reconstructie van een zeventiende-eeuws orgel van de beroemde Hamburgse orgelbouwer Arp Schnitger en een vroeg twintigste-eeuws instrument van de Groninger orgelmaker Marten Eertman. Beide orgels bevinden zich in de kerk van Harkstede, die sinds 2017 eigendom is van de stichting Groninger Kerken.

Het Schnitger-orgel dateert oorspronkelijk uit 1696 en werd gebouwd in opdracht van Henric Piccardt, heer van Harkstede en Meerstad. Bijzonder is dat het instrument destijds niet op de gebruikelijke plaats in de kerk werd opgesteld, maar in Piccardts studeerkamer boven het transept. In 1908 werd het orgel vervangen door een nieuw exemplaar van Marten Eertman, die delen van het oorspronkelijke pijpwerk hergebruikte en de orgelkast intact liet.

Bij de recente restauratie is het Schnitger-orgel volledig herbouwd naar de oorspronkelijke situatie van 1696, met originele stemmingen en speelwijze. Daarbij is bewust gekozen voor een reconstructie zonder elektrische hulpmiddelen: ook het handmatige pompsysteem zonder motor werd hersteld.

Stradivarius onder de orgelbouwers

Arp Schnitger (1648-1719) geldt als een van de beroemdste orgelbouwers aller tijden en is weleens ‘de Stradivarius onder de orgelbouwers’ genoemd. Hij werkte vooral in Noord-Duitsland en Noord-Nederland, waar nog diverse originele instrumenten van zijn hand bewaard zijn gebleven. In totaal bouwde hij er zeker 170, waarvan er 110 compleet nieuw waren. In de ander gevallen gaat het om aanpassingen van reeds bestaande orgels, zoals bijvoorbeeld in de Martinikerk in Groningen. Schnitger’s invloed op de klank en vormgeving van orgels in protestantse kerken bleef tot ver in de achttiende eeuw merkbaar.

Groninger autodidact

Het tweede orgel in de kerk van Harkstede, gebouwd door Marten Eertman in 1908, is bij de restauratie in oorspronkelijke staat hersteld en opnieuw opgesteld voor een betere klankverspreiding. Eertman was een autodidactische orgelbouwer uit Usquert die tussen 1899 en 1920 diverse instrumenten bouwde voor dorpskerken in Groningen. Zijn stijl wordt omschreven als eclectisch, met duidelijke invloeden van zeventiende- en achttiende-eeuwse orgelmakers als Schnitger, Hinsz en Freytag. Hij geldt als een belangrijk vertegenwoordiger van de noordelijke orgelbouwtraditie.

Vakmanschap

De restauratie werd uitgevoerd door Edskes Orgelbau, Orgelmakerij Reil en Orgelmakerij Bakker & Timmenga. Adviseurs waren onder anderen prof. dr. Hans Fidom van de Vrije Universiteit Amsterdam en bouwkundige Christiaan Velvis. Stichting Groninger Kerken kijkt tevreden terug op het project. Directeur Patty Wageman:

Deze restauratie past perfect bij wat wij als stichting willen. We brengen vakmanschap uit het verleden samen met kennis van nu. Zo blijft het erfgoed niet alleen behouden, maar ook toegankelijk – dat zie je én dat hoor je nu weer.

Op woensdag 15 oktober worden de twee orgels tijdens een feestelijke bijeenkomst officieel weer in gebruik genomen.