Het Nationaal Archief heeft onlangs het archief verworven van de Nederlandse diplomatieke vertegenwoordiging in Thailand (1975-2010). Deze aanwinst werpt nieuw licht op de recente geschiedenis van Zuidoost-Azië, met documenten over Thailand, Bangladesh, Myanmar, Laos, Vietnam en Cambodja. Vooral de stukken over het regime van de Rode Khmer blijken historisch van grote waarde.
In het archief bevinden zich onder meer ooggetuigenverslagen en tekeningen van de gebeurtenissen rond de inname van Phnom-Penh op 17 april 1975. Op die dag namen strijders van de Rode Khmer, gekleed in zwart, de Cambodjaanse hoofdstad in. Kort daarna begon de massale evacuatie van de stad, waarbij bewoners onder dreiging van geweld werden gedwongen hun huizen te verlaten. Zelfs zieken uit ziekenhuizen moesten vertrekken; wie weigerde, werd doodgeschoten. De wegen vulden zich met duizenden vluchtelingen die te voet naar het platteland trokken.
Onder leiding van Pol Pot probeerde de Rode Khmer Cambodja te hervormen tot een volledig agrarische samenleving. Intellectuelen, monniken, artsen en minderheden werden als ‘vijanden van het volk’ vermoord. Op de zogenoemde ‘killing fields’ vonden tussen de 1,7 en 2 miljoen mensen de dood, door executies, dwangarbeid, honger en ziekte.
Nederlandse diplomatie
Uit telexberichten van het ministerie van Buitenlandse Zaken blijkt dat Nederland al in 1979 aandrong op berechting van de verantwoordelijken. In dat jaar werd het regime verdreven door Vietnamese troepen, waarna de overgebleven Khmer-leiders een guerrillaoorlog begonnen die nog decennia duurde. ‘Nederland heeft steeds scherpe kritiek geoefend op het mensenrechtenbeleid van Pol Pot,’ staat in een bericht uit dat jaar.
Cambodja-tribunaal
Pas in de jaren negentig kwam de internationale discussie over een tribunaal echt op gang. Uit archiefstukken blijkt dat de Verenigde Staten Nederland vroegen om gastland te zijn voor een eventueel internationaal tribunaal. Nederland reageerde positief, onder voorwaarden. Uiteindelijk kwam het tribunaal er niet in Den Haag, maar in Phnom-Penh. Dit was het resultaat van een compromis tussen de VN en de Cambodjaanse regering, die hechtte aan berechting op eigen grondgebied. Wel werden er naast Cambodjaanse ook internationale rechters aangesteld, onder wie een Nederlandse.
Slechts drie voormalige leiders van de Rode Khmer zijn uiteindelijk veroordeeld: Kang Kek Iew, ook bekend als Duch, commandant van de beruchte martelgevangenis Tuol Sleng (S-21), kreeg levenslang. Nuon Chea, ‘Broeder nummer 2’ en de ideoloog van het regime, werd eveneens tot levenslang veroordeeld. Khieu Samphan, voormalig staatshoofd, kreeg dezelfde straf. Alleen laatstgenoemde is nog in leven.
Rode Khmer in Cambodja (1975-1978)
Pol Pot – Leider van de Rode Khmer en de genocide in Cambodja
Hoe een elfjarige jongen de Rode Khmer-terreur overleefde
Ooggetuigen van de Killing Fields
Angkor Wat en de ‘ontdekking’ door Henri Mouhot
Vietnamoorlog – Oorzaken en verloop van de eerste televisieoorlog