Eind 1968 was de Vietnamoorlog al dertien jaar aan de gang. Het Amerikaanse thuisfront was oorlogsmoe en stond steeds kritischer ten opzichte van de inzet van hun leger in het Aziatische land. In december 1968 lanceerde de 9th Infantry Division operatie Speedy Express, waarvan het doel was om de Vietcong in de dichtbevolkte Mekongdelta in het zuidwesten van Vietnam uit te schakelen. In officiële documenten hierover ontdekte de jonge Amerikaanse oorlogsverslaggever Alexander (Alec) D. Shimkin (1944-1972) een discrepantie in de cijfers die het moraal aan het thuisfront verder kon ondermijnen.
Voor zijn nieuwste productie reisde de Nederlander naar Vietnam en interviewde hij verschillende betrokkenen, onder wie de zus en oud-collega’s van Alec en Vietnamezen die de Vietnamoorlog hebben meegemaakt.
Militair genie
‘One Who Finds A Truth Lights A Torch’, is de tekst die staat op de symbolische grafsteen van Alec Shimkin. Aan de hand van interviews wordt door Verkaik een beeld geschetst van hoe deze jongeman zich ontwikkelde tot doortastende journalist. Met een vader die militair was en werkte voor de CIA, lag een carrière in het leger voor hem meer voor de hand. Alec was bovendien al op jonge leeftijd gefascineerd door oorlogsgeschiedenis, van de Amerikaanse Burgeroorlog tot beide wereldoorlogen. Zijn zus vertelt hoe haar broer met speelgoedsoldaatjes frontopstellingen nabootste. Een studievriend herinnert zich hoe Alec notitieboeken volkrabbelde met statistieken van de Eerste Wereldoorlog.
In plaats van zich aan te melden bij het leger sloot Alec zich echter aan bij de Burgerrechtenbeweging. Hij liep mee met de tweede en derde protestmars van Selma naar Montgomery en werd meermaals gearresteerd vanwege zijn activisme. Na eerst in Laos en Zuid-Vietnam vrijwilligerswerk te hebben gedaan bij de International Voluntary Services ging Alec werken voor Newsweek met Saigon als standplaats. De Vietnamoorlog was na het door de Vietcong uitgevoerde Tetoffensief (1968) een nieuwe fase ingegaan. Alecs fascinatie voor militaire geschiedenis maakte hem de juiste man op de juiste plaats. “Ze noemden hem een militair genie”, verklaart zijn oud-collega Jacques Lesie in de documentaire. “Hij wist meer over het leger dan ieder ander die er niet in zat.”
Schokkende waarheid
Alec deed niets liever dan het doorspitten van vrijgegeven militaire documenten. Met zijn studentikoze overkomen namen legerofficieren hem niet erg serieus. “Maar met die documenten was Alec wel degelijk gevaarlijk”, aldus oorlogsfotograaf Richard Brummett, die indertijd ook in Vietnam was. “Hij had intellect en wist dat goed te gebruiken.” In een voetnoot van een verslag over operatie Speedy Express, die duurde van december 1968 tot mei 1969, ontdekte de journalist in 1971 dat er iets vreemds aan de hand was met de cijfers. De 9th Infantry Division meldde 10.833 gedode Vietcong-soldaten versus 748 ingenomen wapens. Hoe kon het dat er zo weinig wapens waren buitgemaakt, terwijl het gebruikelijk was om, indien mogelijk, gedode vijanden van hun wapens te ontdoen?
Als een van de helikopters niet schoot op mensen die burgers leken, schreeuwde Hunt dat ze toch moesten schieten. Het verhaal achter deze operatie is te complex om te zeggen dat Amerikanen gewoon schietgrage kindermoordenaars zijn. Vanaf dag één zweepten Ewell en Hunt hun mannen van de 9th Division op om de legertop in Washington succes te leveren. Genoeg officieren willen carrière maken door alle communisten neer te schieten.
Oorlogsmoe
Het ogenblik waarop dagelijks de meeste ‘vijanden’ werden gedood, was om 17.00 uur, de tijd dat kinderen van school naar huis terugkeerden. Alle bloedvergieten dat plaatsvond onder zijn aanvoering leverde generaal Ewell de bijnaam ‘de slachter van de Delta’ op. “We handelen in de dood en de zaken gaan goed”, stond geschreven op een barak op de basis van de divisie. Niet alle militairen dachten er zo over. Uit de mond van een hooggeplaatste Amerikaanse legeradviseur tekende Alec op:
Ik kwam hier als soldaat om tegen andere soldaten te vechten. Niet tegen hun ouders, vrouwen en kinderen. Het is niet eervol en de slechtste manier om een guerrillaoorlog te winnen.
Alec was zich ervan bewust dat als hij voor een militaire carrière had gekozen, hij mogelijk ook op burgers had moeten schieten. Hij raakte vervreemd van z’n eigen land. Met een artikel, dat hij samen met zijn bureauchef Kevin P. Buckley schreef, wilde hij het Amerikaanse publiek informeren over de wandaden in de Delta. Newsweek weigerde het aanvankelijk te publiceren, omdat het Amerikaanse publiek oorlogsmoe zou zijn.
Eerder had de berichtgeving over het bloedbad van My Lai op 16 maart 1968, waarbij Amerikaanse militairen honderden burgers hadden vermoord, al voor veel opschudding gezorgd. De op 20 januari 1969 aangetreden president Richard Nixon had al toegezegd dat zijn land zich uit Vietnam zou terugtrekken. Een nieuw schandaal had het hem en zijn regering moeilijk kunnen maken. Later werd het artikel van Alec en Kevin wel gepubliceerd, maar in ingekorte en verzwakte vorm.
Evenwichtig eerbetoon
In Soldier’s Bones brengt Kasper Verkaik een evenwichtig eerbetoon aan deze onbevreesde journalist en aan de journalistiek als hoeder van de waarheid. Interviewfragmenten en historische beelden worden afgewisseld met fraaie actuele opnamen van het landschap en dagelijkse leven in de Mekongdelta. Tussen de hartverscheurende getuigenverklaringen van Vietnamezen vormen bijvoorbeeld de opnamen van aandoenlijke kittens die etensrestjes uit een pan eten een aangename onderbreking.
Soldier’s Bones wordt gedistribueerd door Cinema Delicatessen en is vanaf 25 juni te zien in bioscopen en filmhuizen in Nederland.
Boeddhisme – Betekenis, kenmerken & geschiedenis
Het Tet-offensief (1968)
Val van Saigon (1975)
Een bezoek aan de tunnels van de Vietcong
