GezondheidGezondheid

Betwijfeld ‘Zelfportret’ (1889) is toch een Van Gogh

Schilderij blijkt gemaakt tijdens zijn eerste psychose in de inrichting in Saint-Rémy

Het Van Gogh Museum in Amsterdam en het Nasjonalmuseet te Oslo hebben maandag bekendgemaakt dat het schilderij Zelfportret uit de collectie van het Noorse museum daadwerkelijk van Vincent van Gogh is. De authenticiteit van het werk werd geruime tijd in twijfel getrokken. Na technisch en stilistisch onderzoek concludeert het Van Gogh Museum nu dat de kunstenaar het werk zelf maakte.

De kunstenaar zou het schilderij vervaardigd hebben in de late zomer van 1889 toen hij in een inrichting in Saint-Rémy verbleef, aan het eind van zijn eerste, zware psychose. Het is daarmee tot nu toe het enige werk waarvan bekend is dat hij het tijdens een psychose schilderde.

Zelfportret werd in 1910 door het Nasjonalmuseet in Oslo aangekocht en was daarmee het eerste zelfportret van Van Gogh in een openbare collectie. Ondanks de vroege verwerving werd vanaf 1970 openlijk aan de echtheid van het werk getwijfeld. De herkomstgeschiedenis was niet volledig en ook qua stijl en kleur werd het werk niet als karakteristiek voor Van Gogh gezien. Over de exacte ontstaansdatum bestond onder kenners evenmin eenduidigheid. Arles, maar ook Saint-Rémy-de-Provence en Auvers-sur-Oise werden genoemd als ontstaansplek.

Vincent van Gogh, Zelfportret, 1889, olieverf op doek, 51,5 x 45 cm, Nasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design, Oslo
Vincent van Gogh, Zelfportret, 1889, olieverf op doek, 51,5 x 45 cm, Nasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design, Oslo

Onderzoek naar de herkomst

Nader onderzoek door het Nasjonalmuseet in 2006 bracht de herkomst van het zelfportret beter in beeld. Het schilderij bleek afkomstig van het echtpaar Ginoux uit Arles, dat met Van Gogh bevriend was. Wanneer het werk aan dit echtpaar geschonken zou zijn bleef net als de datering ervan echter onduidelijk. In 2014 vroeg het Nasjonalmuseet het Van Gogh Museum daarom om het zelfportret volledig te onderzoeken. Op basis van stijl, techniek, materiaal, herkomst en de bijzondere iconografie concluderen de onderzoekers nu dat de twijfel onterecht was. Het Van Goh Museum:

“Het schilderij is onmiskenbaar van Van Goghs hand en is door hem geschilderd aan het einde van augustus 1889. De wat ongewone doeksoort, de pigmenten, het sombere kleurgebruik en de penseelstreek zijn allemaal overeenkomstig met zijn oeuvre uit de late zomer en herfst van dat jaar.”

Het schilderij uit Oslo is het enige werk dat volgens de kenners in verband kan worden gebracht met het zelfportret dat Van Gogh op 20 September 1889 in een brief aan zijn broer Theo beschreef als…

‘een poging […] uit de tijd dat ik ziek was’.

Kamer van Vincent van Gogh in Saint-Paul-de-Mausole,  Saint-Rémy-de-Provence
Kamer van Vincent van Gogh in Saint-Paul-de-Mausole, Saint-Rémy-de-Provence (CC BY-SA 4.0 – Paul Hermans – wiki)

Van Gogh werd midden juli 1889 overvallen door een zware psychose die anderhalve maand, tot 1 september, zou duren. Aan het einde van die crisis was hij nog ‘in de war’, zoals hij op 22 augustus schreef, maar desondanks voelde hij zich weer in staat om te schilderen. Aangenomen wordt dat de kunstenaar het zelfportret kort na 22 augustus maakte. Begin september vervaardigde Van Gogh vervolgens zijn twee beroemde zelfportretten uit 1889, nu in de collectie van de National Gallery of Art in Washington en het Musée d’Orsay in Parijs.

“In tegenstelling tot die twee laatstgenoemde werken, toont het zelfportret uit Oslo nadrukkelijk een mentaal ziek persoon. Van Gogh heeft zichzelf afgebeeld met licht gebogen hoofd en het lichaam iets weggedraaid. De zijdelingse, schuwe blik is goed herkenbaar en komt vaak voor bij psychotische trekken vertonende, depressieve patiënten. Zijn gelaat heeft een levenloze, neerslachtige expressie die wordt versterkt door de overheersend mistroostige, bruingroene tint.”

Saint-Paul-de-Mausole door van Gogh - herfst 1889
Saint-Paul-de-Mausole door van Gogh – herfst 1889 (Publiek Domein – wiki)

Therapeutisch

Louis van Tilborgh, senior onderzoeker Van Gogh Museum en hoogleraar kunstgeschiedenis van de Universiteit van Amsterdam:

‘Hoe bang Van Gogh destijds ook was om te erkennen dat hij nu in dezelfde toestand verkeerde als zijn medebewoners in de inrichting, waarschijnlijk maakte hij het portret om te kunnen berusten in wat hij in de spiegel zag, namelijk iemand die hij niet wilde zijn, maar wel was. Het is mede daarom een bijzonder, vermoedelijk therapeutisch werk, het enige waarvan we zeker weten dat Van Gogh het maakte tijdens een psychose.’

Zelfportret (1889) is de komende tijd te zien op de derde verdieping van het Van Gogh Museum in Amsterdam. De resultaten van het hierboven aangehaalde onderzoek worden gepubliceerd in het februari-nummer van The Burlington Magazine.

Lees ook: Vincent van Gogh (1853-1890) – Zijn leven en werk
Overzicht van Boeken over Vincent van Gogh


Archiefstukken:

Meer tips ➱

Verder speuren:

Bekijk ook onze uitgebreide onderwerpenlijst of het personenregister