Verkade-albums leerden generaties Nederlanders kijken naar natuur

Jan Voerman, illustrator van de Verkade-natuur

Jan Voerman jr. was een van de artistiek-ambachtelijke medewerkers van koekjesfabrikant Verkade. Met de inmiddels iconische plaatjesalbums wist het bedrijf generaties Nederlanders te bereiken. De albums waren geweldige klantenbindertjes, want er moest vol verwachting gespaard worden om de lege plekken tussen de teksten met plaatjes te vullen.

Jan Voerman, zoon van een kunstschilder uit Hattem die zich later met zijn gezin in Blaricum vestigde, werkte veel samen met onderwijzer en natuurkenner Jac. P. Thijsse, bekend als de ‘redder van het Naardermeer’. Thijsse verzorgde de teksten van twintig Verkade-albums. Van die boeken staan er nu nog enkele in de boekenkast van mijn broer. Je leerde via de albums niet alleen het groene, waterrijke Hollandse landschap en de dieren die daarin leefden beter kennen. Bij boeken als ‘Mijn aquarium’ en meerdere delen over Artis droomde ik weg naar verre, tropische en geheimzinnige oorden. Er verschenen albums met thema’s als de jaargetijden, de diverse Hollandse landschappen, maar ook sprookjesalbums. In totaal verschenen er dertig, met een totale oplage van drie miljoen exemplaren. Later gingen ook Albert Heijn, Van Nelle en Droste spaaralbums uitgeven.

‘Ik schilderde wat ik mooi vond’

Jan, geboren in 1890, was een nogal kwetsbare, lange jongen, die alleen enkele jaren lagere school volgde. Hij maakte als vijftienjarige al illustraties voor het album ‘Lente’, later voor reisalbums als ‘Langs de Zuiderzee’ en ‘De IJssel’ en tijdens de Eerste Wereldoorlog fietste hij door Nederland om landschappen te schetsen en fotograferen. Zijn leven verliep grillig, met perioden van goed verdienen, sappelen, vrij werk maken en tijdens de hongerwinter op pad gaan om te overleven.

Hij volgde later lessen bij de Internationale schildersklas en de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten. In totaal maakte Voerman ruim duizend aquarellen voor Verkade. Op latere leeftijd, toen hij meer vrij werk had gemaakt, zei hij in 1960, terugblikkend in een interview: ‘Ik voelde me toen pas schilder. Ik schilderde wat ik mooi vond. Maar ik heb nooit met tegenzin aan de plaatjes gewerkt.’ Voerman overleed in 1976.

Op zijn zeventigste verjaardag zei Thijsse trots:

Die albums bereikten oplagen waaraan geen van mijn andere boeken kon tippen. Weet u hoeveel plaatjes Verkade onder de mensen heeft gebracht? Dat ligt toch ergens tussen de een en twee miljard! Vooral dankzij het eminente schilderwerk van Voerman, die als zestienjarige jongen al meehielp het eerste album te illustreren, kreeg dit reclamewerk een merkwaardige, culturele betekenis. We hebben de mensen de liefde voor de natuur niet met de paplepel ingegeven maar met Verkade koek.

De lijntjes zijn in dit boek kort. Auteur Peter Voerman schrijft over zijn grootvader Jan Voerman jr., die veel voor Verkade werkte en via familiebanden nauw bij het bedrijf betrokken was. Ondanks het feit dat het boek door een familielid is geschreven, mede op basis van teksten van Voermans echtgenote Hetty Voerman-Mansholt, leert de lezer Jan Voerman buiten zijn werk om nauwelijks kennen. Dat ‘blijft binnen de familie’ en dat is jammer. Slechts terzijde wordt vermeld dat Voermans kamer een ontmoetingsplek voor jonge denkers, idealisten en kunstenaars werd, ‘waar veel diepgaande gesprekken werden gevoerd’, maar veel komen we over Voerman niet te weten.

Voerman was een van de illustratoren van de Verkade-albums, naast onder anderen A.F.J. Portielje, W. Wenckebach, J. van Oort en H.E. Kuylman. Het was interessant geweest als de verschillen in stijl, techniek en sfeer tussen de bijdragen van deze kunstenaars meer aandacht hadden gekregen.

Landschap in verandering

Vooral in de laatste hoofdstukken biedt het boek een mooi inkijkje in de veranderingen die het Nederlandse landschap in ruim een eeuw heeft ondergaan. Rond 1900 woonden er nog ongeveer zes miljoen mensen in Nederland, een eeuw later bijna negentien miljoen. Het vervoer vond destijds plaats te water, te paard en wagen, trein of fiets. In de tussentijd is het verkeer enorm toegenomen, net als het wegennet met snelwegen en treintrajecten die oude landschappen doorsnijden. De landbouw werd veel grootschaliger, met monoculturen tot gevolg. Houtwallen, kleine onregelmatige kavels en slootjes verdwenen, waterwegen werden rechtgetrokken en nieuw land werd op grootschalige wijze ingericht.

Steden werden uitgebreid, vooral in de Randstad, die langzaam veranderde in een stenen agglomeratie. Er kwamen recreatieterreinen en nieuwe gebieden bij, vaak ten koste van het oude landschap. Tegelijk verslechterden de lucht-, bodem- en waterkwaliteit aanzienlijk. Aan de andere kant vormen Verkade-plaatjes een geromantiseerd Nederland, want het was ook een tijd van armoede, analfabetisme, slechte hygiëne, volksziekten, babysterfte, slechte volkshuisvesting en bijvoorbeeld geen AOW of bijstand.

Mijn gedroomde Nederland is rijk geïllustreerd met recente foto’s van de plekken die Voerman schilderde. Daaruit blijkt dat het landschap soms ingrijpend is veranderd, maar op andere plaatsen nog altijd herkenbaar is gebleven