Waarom hebben zowel vogels als vliegtuigen vleugels? Volgens nieuw internationaal onderzoek is dat geen toeval. Talen over de hele wereld blijken woorden op vergelijkbare wijze te hergebruiken: zolang er geen verwarring ontstaat, krijgen bestaande woorden eenvoudig nieuwe betekenissen.
Waarom gebruiken talen vaak hetzelfde woord voor verschillende betekenissen? In veel talen wordt bijvoorbeeld hetzelfde woord gebruikt voor zowel ’tong’ als ’taal’. Het Franse langue is daarvan een bekend voorbeeld. En hoe kan het Engelse woord bank zowel een financiële instelling als een rivieroever aanduiden? Volgens een nieuwe internationale studie, waaraan ook onderzoeker Jamie D. Wright van de Vrije Universiteit Brussel (VUB) meewerkte, volgen talen wereldwijd opmerkelijk vergelijkbare patronen bij het hergebruiken van woorden.
De resultaten van het onderzoek zijn gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Nature Human Behaviour.
Eenvoud en duidelijkheid
In vrijwel alle talen worden woorden of delen van woorden hergebruikt. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer één woord meerdere betekenissen krijgt, maar ook wanneer verschillende woorden dezelfde woordstam delen, zoals koken, kok en keuken.
Volgens de onderzoekers is dit geen toeval. Talen proberen namelijk een balans te vinden tussen twee dingen: ze moeten eenvoudig blijven, maar ook duidelijk genoeg zijn om misverstanden te voorkomen.
Voor het onderzoek analyseerden wetenschappers met behulp van geavanceerde computeranalyses en statistische modellen 1.995 talen uit 193 verschillende taalfamilies. Daarbij werd gekeken naar drie manieren waarop talen woorden organiseren: het gebruik van één woord voor verschillende begrippen, het vormen van verwante woorden met dezelfde stam en het gebruik van volledig verschillende woorden voor verschillende concepten.
Bijna tweeduizend talen onderzocht
Eerdere studies richtten zich vooral op het hergebruik van volledige woorden. Volgens de onderzoekers is dit de eerste studie die ook systematisch onderzoekt hoe talen wereldwijd delen van woorden hergebruiken. Daarbij blijkt dat beide processen volgens dezelfde universele principes verlopen.
Een belangrijke rol speelt de context waarin woorden worden gebruikt. Wanneer twee begrippen vaak samen voorkomen, zoals tafel en stoel, kiezen talen doorgaans voor verschillende woorden om verwarring te voorkomen. Liggen de betekenissen verder uit elkaar en komen ze zelden in dezelfde context voor, dan kan één woord zonder problemen meerdere betekenissen krijgen.
Zo kan het Engelse woord bank zowel verwijzen naar een financiële instelling als naar een rivieroever, zonder dat dit snel tot misverstanden leidt.
Universele principes
De onderzoekers concluderen dat talen voortdurend balanceren tussen eenvoud en duidelijkheid. Het hergebruik van woorden maakt een taal gemakkelijker te leren en te onthouden, maar alleen zolang de betekenis voldoende uit de context kan worden afgeleid. Zodra verwarring dreigt te ontstaan, ontwikkelen talen nieuwe woorden of varianten op bestaande woorden. Die principes blijken niet alleen op woordniveau te gelden, maar ook voor de manier waarop delen van woorden worden hergebruikt.
De studie, The interaction of meaning similarity and confusability explains regularity in form–meaning mappings at and below the word level, werd geleid door de Universitat Pompeu Fabra (UPF) in Barcelona.
Een razende Roeland – Herkomst van de uitdrukking
Ergens een slaatje uit slaan – Herkomst en betekenis
Dat zet geen zoden aan de dijk – Betekenis en herkomst
