De Slag bij Nancy en de dood van Karel de Stoute (1477)

Frederik III van Habsburg 1477-1478

De belegering van Nancy verliep vanaf het begin stroef, en dit is nog een understatement. Eerst en vooral sloeg de winter vroeg en hard toe. De vrieskou maakte meer slachtoffers dan het zwaard of het kanon. Van meerdere huursoldaten vroren de ledematen af en velen deserteerden. Bovendien waren noch de belegeraars, noch de belegerden voorbereid op een lange belegering. Aangezien de meeste burchten en versterkte plaatsen in Lotharingen en Bar nog in handen waren van de Lotharingse opstandelingen, stokte de Bourgondische bevoorrading doordat de bevoorradingskonvooien door Lotharingse partizanen werden aangevallen. Het was niet voor niets dat de vastgelegde huwelijksdatum van Maria en Maximiliaan, 11 november 1476, passeerde zonder dat er een huwelijk werd ingezegend.

Verraad van Campobasso

Op de koop toe, en dit kon Karel de Stoute niet weten, was een commandant van zijn troepen, Nicolaas van Montfort, de graaf van Campobasso, door de Franse koning omgekocht. De man deed er alles aan om de bevelen van zijn hertog in de war te sturen. Op een gegeven moment werd het echter te heet onder zijn voeten: toen zijn verbindingsagent met Lodewijk XI op verdenking van spionage werd opgepakt door de Bourgondiërs, dreigde hij ontmaskerd te worden, zeker toen bleek dat de spion als laatste wens een persoonlijke verklaring aan de hertog wilde afleggen. De kans was groot dat de spion een belastende verklaring wilde afleggen, in de hoop zo zijn vel te redden.

Nicolaas wist daar echter persoonlijk een stokje voor te steken en zorgde ervoor dat het vonnis met spoed werd uitgevoerd. Toch was hij er niet gerust op, en hij vluchtte op oudejaarsavond in het holst van de nacht naar het Franse kamp in Toul, samen met tweehonderd van zijn ruiters. Daar werd hij vervolgens doorverwezen naar René II van Lotharingen. Die kreeg zo, dankzij Nicolaas van Montfort, belangrijke inlichtingen te horen. De getalsterkte van het Bourgondische leger was gekrompen tot vijfduizend man, de troepen waren gedemoraliseerd door de koude, de ziektes en de miserabele leefomstandigheden in het Bourgondische tentenkamp, en Karel de Stoute had elke binding met de realiteit verloren. Geen enkele van zijn adviseurs had nog vat op hem.

René besloot om de volgende dag, 5 januari 1477, zijn kans te wagen. Hij splitste zijn leger op in twee delen. De hoofdmacht moest de Bourgondiërs frontaal aanvallen en een tweede troepenmacht moest, nadat ze eerst een omtrekkende beweging had gemaakt om een uitgestrekt bos heen, de Bourgondiërs achteraan in de flanken aanvallen terwijl de veldslag al bezig was. Het was mistig, en door de felle sneeuw kon de hoofdmacht het Bourgondische kamp ongezien tot op een kilometer naderen.

Karel de Stoute daarentegen verwachtte geen aanval vanuit de velden; hij was volledig gefocust op de belegering van de stad Nancy. De verrassing was dan ook compleet toen René II van Lotharingen om één uur ’s middags, toen het ophield met sneeuwen, het sein gaf tot de aanval.

De dood van de hertog

Tijdens de Slag bij Nancy zaten de Bourgondiërs van begin tot eind in het defensief. Zij waren in de minderheid en er was geen leiding of coördinatie. De Zwitsers hakten er zonder ommezien op los. De Bourgondiërs maakten geen enkele kans. De hertog van Bourgondië vocht op zijn zwarte hengst en werd bijgestaan door zijn persoonlijke lijfwacht, maar ging samen met zijn troepen reddeloos ten onder.

Na de veldslag lagen de velden zover het oog reikte bezaaid met lijken. De sneeuw kleurde rood. De Zwitsers kregen toestemming om drie dagen lang het slagveld te plunderen. Niemand wist echter waar Karel de Stoute was. Lange tijd dacht men dat hij ontkomen was, tot zijn paard, levend en wel, al dolend op het slagveld werd gespot. Dit kon maar één ding betekenen: Karel moest ergens op het slagveld te vinden zijn, maar waar? Pas na twee dagen zoeken werden enkele mannen van zijn persoonlijke lijfwacht herkend. Vlakbij lag nog een lijk. Het was onherkenbaar en lag half vastgevroren in een vijver. Het was naakt, aangevreten door de wolven en vertrappeld door de paardenhoeven. Uiteindelijk werd de hertog door zijn lijfarts herkend aan zijn slechte gebit, zijn littekens van de vorige veldslagen, zijn fistel, zijn lange vingernagels en zijn ingegroeide teennagel. Hij had twee steekwonden en zijn schedel was doorkliefd, wat waarschijnlijk de genadeslag geweest was. Karel de Stoute werd begraven in Nancy en later, in 1553, herbegraven in Brugge. Hij was 43 jaar oud.