De tandarts als kermisartiest

Tentoonstelling Kunsthal Rotterdam

Vroeger ging men met plezier naar de tandarts. Als men niet zelf behandeld moest worden tenminste. Tandartsen, vaak niet veel meer dan ‘tandentrekkers’, voerden hun behandelingen uit op open pleinen, onder toeziend oog van veel publiek. Dat de tandheelkunde al eeuwen tot de verbeelding spreekt, blijkt ook uit de grote hoeveelheid prenten die van de openluchtbehandelingen zijn gemaakt. Gert Schade stelde enkele jaren geleden een bijzonder boek over dit fenomeen samen. Dat boek vormt nu de basis voor een tentoonstelling in de Kunsthal in Rotterdam.

- Lucas van Leyden De rondreizende tandentrekker, 1523 gravure, 116 x 74 mm

– Lucas van Leyden – De rondreizende tandentrekker, 1523 – gravure, 116 x 74 mm

Bijna 250 prenten en diverse instrumenten en objecten werpen een blik op hoe kunstenaars en vormgevers in die tijd het werk van kiezentrekkers en charlatans verbeelden. De levendige taferelen variëren van openluchtbehandelingen tijdens jaarmarkten en kermissen, tot het trekken van tanden in salons. Ook zijn er veel hilarische en groteske spotprenten te zien.

Vier eeuwen tandartsenij

De gravures, houtsneden, etsen en mezzotinten, aangevuld met tandheelkundige instrumenten, bieden een bijzonder cultuurhistorisch overzicht van vier eeuwen tandartsenij. Van tandheelkunde zoals we deze nu kennen, is dan nog geen sprake. Men is in de veronderstelling dat er geen bloedvaten en zenuwen door het gebit lopen en kwakzalvers, zonder enige kennis van hygiëne, verdoving of goede instrumenten, maken van het tandentrekken een ludieke attractie voor het publiek. De behandelingen zijn pijnlijk en kiespijn is een alom herkenbaar fenomeen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat er in deze eeuwen zoveel afbeeldingen worden gemaakt waarop tandentrekkers en kiespijnlijders het onderwerp zijn. Met het belang dat in de huidige tijd – al vanaf de prilste melktandjes – wordt gehecht aan een gezond gebit en mooie tanden, biedt de tentoonstelling een bijzondere blik op het verleden.

Marktscènes

De tentoonstelling, getiteld ‘Kwakzalvers & Tandentrekkers’, is opgedeeld in vier thema’s. Er zijn devotieprenten die laten zien hoe de legende van St. Apollonia, beschermheilige van mensen die aan kiespijn lijden, is ontstaan. In prenten van marktscènes is te zien hoe kwakzalvers de meest wonderlijke middeltjes aan de man proberen te brengen. Met theatrale kleding en bijzondere acts wordt het publiek geïmponeerd en verleid tot het laten trekken van tanden en kiezen. Er zijn salonscènes waarin de tandentrekker binnenshuis met steeds beter ontwikkeld instrumentarium praktijk gaat houden.

- advertentie -

De gravure ‘De kiezentrekker’ uit het boek Het Menselyk Bedryf (1694) van Jan en Caspar Luyken geeft een mooi beeld van het begin van deze geleidelijke professionalisering. Door de overgang van de tandmeesters van de markt naar de salon ontstaat de noodzaak om reclame te maken, een fenomeen wat je terugziet op achttiende-eeuwse prenten. Ook zijn er vele spotprenten. Beroemde tekenaars als Honoré Daumier, Cham en Louis Boilly gebruiken tandentrekkers en het leed van hun patiënten als metafoor om kritiek te leveren op de maatschappij en politiek.

De tentoonstelling loopt van 3 september t/m 4 december 2016

Boek bij de tentoonstelling: Tandheelkunde in de prentkunst

Selectie prenten van oud-Hollandse tandentrekkers

Sebastian Langer naar Adriaan van Ostade Der Zahnbrecher, ca. 1835-1840 staal gravure, met de hand gekleurd, 88 x 107 mm

Sebastian Langer naar Adriaan van Ostade – Der Zahnbrecher, ca. 1835-1840 – staal gravure, met de hand gekleurd, 88 x 107 mm

D.J. Pound naar Gerard van Honthorst The Toothdrawer - Der Zahnbrecher, ca. 1840 staalgravure, 125 x 181 mm

D.J. Pound naar Gerard van Honthorst – The Toothdrawer – Der Zahnbrecher, ca. 1840 – staalgravure, 125 x 181 mm

Honoré Daumier Elle tenait ferme! in Le Charivari, 1839 litho, met de hand gekleurd, 325 x 234 mm

Honoré Daumier – Elle tenait ferme! in Le Charivari, 1839 – litho, met de hand gekleurd, 325 x 234 mm

Thomas Rowlandson A French Dentist shewing a specimen of his Arteficial Teeth and False Palates, 1811 ets, met de hand gekleurd, 217 x 327 mm

Thomas Rowlandson – A French Dentist shewing a specimen of his Arteficial – Teeth and False Palates, 1811 – ets, met de hand gekleurd, 217 x 327 mm

Timothy Bobbin Laughter & Experiment, 1773 (editie 1810) ets, met de hand gekleurd, 160 x 210 mm

Timothy Bobbin – Laughter & Experiment, 1773 (editie 1810) – ets, met de hand gekleurd, 160 x 210 mm

Timothy Bobbin Fellow Feeling, 1773 (editie 1810) ets, met de hand gekleurd, 160 x 210 mm

Timothy Bobbin – Fellow Feeling, 1773 (editie 1810), ets, met de hand gekleurd, 160 x 210 mm

A. Cornillon Ne Bougez pas, 1823 litho, met de hand gekleurd, 186 x 140 mm

A. Cornillon, Ne Bougez pas, 1823 – litho, met de hand gekleurd, 186 x 140 mm

Boek bij de tentoonstelling: Tandheelkunde in de prentkunst

‘The Great Fire of London’, onbekende schilder, 17e eeuw. Rechts The Tower, die niet door het vuur werd getroffen.
Op zondag 2 september 1666 (12 september in Nederland, want de Engelsen…
Hercules Segers, Berglandschap met vergezicht, 1620-25, Galleria degli Uffizi Florence
Het Rijksmuseum in Amsterdam noemt hem één van de meest mysterieuze en…

- advertentie-


Historiek heeft een gratis mobiele app



Geschiedenis zoeken


Gerelateerde uitgaven:



Yuri Visser

About Yuri Visser

view all posts

Yuri Visser (1979) is de oprichter van Historiek. Vanuit Ermelo - waar hij samen met zijn partner en dochter van 4 woont - voert hij redactie over het platform (en de aanverwante projecten). Email: yurivisser@gmail.com | Twitter: yvisser



Download onze gratis app voor smartphone en tablet!

Historiek heeft een mobiele app, zowel beschikbaar voor Android als voor iPhone en iPad. Via de geschiedenis-app blijft u altijd op de hoogte van onze laatste berichten. Ook boekbesprekingen, blogs en onze historische achtergrondverhalen zijn via de app te lezen. Alle berichten die online staan, staan ook in de app. De geschiedenis-app wordt voortdurend uitgebreid en is natuurlijk helemaal gratis. Geschiedenis in de broekzak!

Download de app via de volgende links: