Het IJzerkoekenoproer in Coevorden: een volksoproer rond nieuwjaar (1770)

Op 29 december 1770 vond in Coevorden het IJzerkoekenoproer plaats. De lokale overheid van Coevorden had een week ervoor, net als in andere plaatsen in de Republiek, nieuwjaarspraktijken verboden die traditioneel op 1 januari plaatsvonden. Doel was om burgers te beschermen tegen overlast van zogenoemde ‘nieuwjaarslopers’. Inwoners van Coevorden spelen de gebeurtenissen vlak voor kerst sinds enkele jaren na. Maar wat gebeurde er tijdens het IJzerkoekenoproer precies?

Wat zijn ijzerkoeken ofwel kniepertjes?

In Coevorden besloot de lokale overheid, op verzoek van de kerkenraad van de Nederduitsch Gereformeerde Kerk, het uitdelen van ijzerkoeken ofwel nieuwjaarskoeken aan straatlopers te verbieden. IJzerkoeken staan in de volksmond ook wel bekend als knieperties (Drenthe), kniepertjes (Groningen) of knieperkes (Twente & Achterhoek). IJzerkoeken zijn wafeltjes, die op oudjaar plat zijn, het jaar heeft zich dan immers ontrold, en op nieuwjaarsdag opgerold zijn omdat het jaar zich dan nog moet ontrollen. Ze worden ijzerkoeken genoemd, omdat ze in een wafelijzer worden gemaakt, een apparaat waaraan we ook het gezegde ‘Hou je waffel‘ te danken hebben.

Tijdens zogeheten nieuwjaarslopen gingen veel arme mensen en kinderen op nieuwjaarsdag de deuren langs. Zij wensten de bewoners vervolgens een gelukkig nieuwjaar in de hoop als tegenprestatie een ijzerkoek te ontvangen.

Het verbod op ijzerkoeken in Coevorden

Op 22 december 1770 werd, op verzoek van de kerkenraad van de Nederduitsch Gereformeerde Kerk, het uitdelen van de ijzerkoeken aan straatlopers in Coevorden officieel verboden. Het doel was het voorkomen van onrust op straat op 1 januari, waarover binnen de stad al langer werd geklaagd. De kerkenraad zag bovendien liever dat de inwoners van de stad op nieuwjaarsdag netjes naar de kerk gingen en stoorde zich aan het drankgebruik op die dag. In de notulen van de kerkenraad werd het verzoek als volgt gemotiveerd:

Den 13 december 1770 is in de kerkenraads voorgestelt en van alle de aanwezenden leden eenpariglijk besloten, den Agtbaren Magisstraat van deze Stadt, namens de Eerwaarde Kerkenraadt te verzoeken, om op een middel bedacht te zijn tot afschaffing van dat oudt en slegt gebruik, dat op Nieuwjaarsdag lange heeft plaats gehad, met betrekking tot het uitdelen van zogenaamde nieuwjaars- of ijzerkoeken aan straatlopers en soortgelijken.

Direct ontstond er onder de bevolking van Coevorden onrust, met name onder minder bedeelde inwoners voor wie het nieuwjaarslopen een welkome aanvulling op het schamele inkomen vormde. In allerijl georganiseerde protestbijeenkomsten bij de plaatselijke begraafplaats werden uit angst voor rellen door de magistraat verboden.

Op 29 december 1770 escaleerde de situatie en begonnen de inwoners van Coevorden te rellen. Onder leiding van ijzerkoekenbaksters belegerde een grote groep Coevordenaren – bewapend met rieken en vorken – het stadhuis, de plek waar de magistraat zat. De bestuurders die zich in het stadhuis bevonden, moesten uiteindelijk ontzet worden door een garnizoen soldaten, zodat ze veilig het stadhuis konden verlaten. Vanwege deze onlusten besloot de plaatselijke magistraat, die samen met de vroedschap de steden bestuurde, om het verbod op het uitdelen van ijzerkoeken in te trekken.

De aanstichters van het oproer werden nog wel aangeklaagd maar hoe die zaken af zijn gelopen is niet bekend. Het oproer was in ieder geval succesvol geweest, want de nieuwjaarslopen bleven hierna nog jaren bestaan. Pas in de negentiende eeuw kwam er alsnog een verbod dat standhield.

Soortgelijke oproeren uit de Nederlandse geschiedenis

Het IJzerkoekenoproer past bij diverse andere oproeren die ontstonden wanneer (lokale) overheden volksgebruiken verboden. Het verschijnsel dat er grote volkswoede ontstaat wanneer Nederlandse tradities verboden of aangepast worden – denk aan de Zwarte Piet-discussie – is al eeuwenoud. Voorbeelden van soortgelijke onlusten zijn het Kollumer Oproer in Friesland (1797), het verbod op katknuppelen en het Palingoproer in Amsterdam (1886).

Het mishandelen van dieren via dierspelletjes werd in 1875 door de landelijke overheid verboden, zo schrijft RTV Drenthe op zijn website:

Het is (…) de Vereniging tot Bescherming van Dieren die de Nederlandse overheid in 1875 tot een algeheel verbod op dierspelletjes weet te bewegen. In de wet van 5 juni 1875 wordt opgenomen dat het kwellen of pijnigen van een hond of kat gestraft wordt met een boete van fl. 5,- tot fl. 25,- of een gevangenisstraf van één tot vijf 5 dagen. (…) Een jaar later komt artikel 254 van het Wetboek van Strafrecht, waarin dierenmishandeling als misdrijf wordt aangemerkt.

Bronnen