Bol.com AlgemeenBol.com Algemeen

IJzerkoekenoproer in Coevorden

Volksopstand op 29 december 1770

Op 29 december 1770 vond in Coevorden het IJzerkoekenoproer plaats. De lokale overheid van Coevorden had een week ervoor (22 december), net als in andere plaatsen in de Republiek, nieuwjaarspraktijken verboden die op 1 januari plaatsvonden. Doel was om burgers te beschermen tegen overlast van zogenoemde ‘nieuwjaarslopers’. Inwoners van Coevorden spelen de gebeurtenissen vlak voor kerst sinds 2018 na. Maar wat gebeurde er tijdens het IJzerkoekenoproer precies?

- ad -

Wat zijn ijzerkoeken ofwel kniepertjes?

Knieperties
Knieperties (CC BY-SA 3.0 – Algont – wiki)
In Coevorden kondigde de lokale overheid, op verzoek van de kerkenraad van de Nederduitsch Gereformeerde Kerk, een verbod af op het uitdelen van ijzerkoeken ofwel nieuwjaarskoeken aan straatlopers. IJzerkoeken staan in de volksmond ook wel bekend als knieperties (Drenthe), kniepertjes (Groningen) of knieperkes (Twente & Achterhoek). IJzerkoeken zijn wafeltjes, die op oudjaar plat zijn, het jaar heeft zich dan immers ontrold, en op nieuwjaarsdag opgerold zijn omdat het jaar zich dan nog moet ontrollen. Ze worden ijzerkoeken genoemd, omdat ze in een wafelijzer worden gemaakt, een apparaat waaraan we ook het gezegde ‘Hou je waffel‘ te danken hebben.

Het verbod op ijzerkoeken in Coevorden & opstand

In Coevorden kondigde de lokale overheid, op verzoek van de kerkenraad van de Nederduitsch Gereformeerde Kerk, op 22 december 1770 een verbod af op het uitdelen van ijzerkoeken ofwel nieuwjaarskoeken aan straatlopers. Doel was het voorkomen van onrust op straat op 1 januari, waar veel mensen zich aan stoorden. Direct ontstond er onder de bevolking van Coevorden onrust. Er werden bij de plaatselijke begraafplaats protestbijeenkomsten georganiseerd vanwege dit verbod, maar de magistraat verbood deze samenkomsten ook.

Op 29 december 1770 escaleerde de situatie en begonnen de inwoners van Coevorden te rellen. Onder leiding van ijzerkoekenbaksters belegerde een grote groep Coevordenaren – bewapend met rieken en vorken – het stadhuis, de plek waar de magistraat zat. De bestuurders die zich in het stadhuis bevonden, moesten uiteindelijk ontzet worden door een garnizoen soldaten, zodat ze veilig het stadhuis konden verlaten. Vanwege deze onlusten besloot de plaatselijke magistraat, die samen met de vroedschap de steden bestuurde, om het verbod op het uitdelen van ijzerkoeken in te trekken.

- advertentie-

- ad -
- advertentie -
Een kniepertiesijzer
Een kniepertiesijzer (CC BY-SA 3.0 – Ilonamay – wiki)

Soortgelijke oproeren uit de Nederlandse geschiedenis

Het IJzerkoekenoproer past bij diverse andere oproeren die ontstonden wanneer (lokale) overheden volksgebruiken verboden. Het verschijnsel dat er grote volkswoede ontstaat wanneer Nederlandse tradities verboden of aangepast worden – denk aan de Zwarte Piet-discussie – is al eeuwenoud. Voorbeelden van soortgelijke onlusten zijn het Kollumer Oproer in Friesland (1797), het verbod op katknuppelen en het Palingoproer in Amsterdam (1886). Het mishandelen van dieren via dierspelletjes werd in 1875 door de landelijke overheid verboden, zo schrijft RTV Drenthe op zijn website:

Het is (…) de Vereniging tot Bescherming van Dieren die de Nederlandse overheid in 1875 tot een algeheel verbod op dierspelletjes weet te bewegen. In de wet van 5 juni 1875 wordt opgenomen dat het kwellen of pijnigen van een hond of kat gestraft wordt met een boete van fl. 5,- tot fl. 25,- of een gevangenisstraf van één tot vijf 5 dagen. (…) Een jaar later komt artikel 254 van het Wetboek van Strafrecht, waarin dierenmishandeling als misdrijf wordt aangemerkt.

~ Enne Koops

Lees ook: Kniepertjes – Traktatie rond de jaarwisseling
…of: ‘Hou je waffel!!’ Herkomst van de uitdrukking
Overzicht van Boeken over de geschiedenis van Drenthe

Bronnen

- ad -

Internet
-https://www.rtvdrenthe.nl/nieuws/155523/Vijf-vragen-over-Het-IJzerkoekenoproer-van-Coevorden
-https://www.magischdrenthe.nl/nl/verhalen/verhalen/verhalen_id,30/het-ijzerkoekenoproer
-https://www.museumcoevorden.nl/ijzerkoekenoproer/
-https://www.dvhn.nl/drenthe/coevorden/IJzerkoekenoproer-breekt-op-21-december-opnieuw-uit-in-Coevorden-24812895.html
-https://nl.wikipedia.org/wiki/IJzerkoekenoproer
-https://nl.wikipedia.org/wiki/Kniepertie
-https://www.historischnieuwsblad.nl/nl/artikel/29193/tegen-het-palingtrekken-en-katknuppelen.html
-https://www.rtvdrenthe.nl/nieuws/146527/Drentse-paasactiviteit-gans-en-palingtrekken-en-katknuppelen


Verder speuren:

Bekijk ook onze uitgebreide onderwerpenlijst of het personenregister


Uit het archief:

  • Piraten in de geschiedenis

    Piraten in de geschiedenis

    Een Brits-Nederlandse vloot maakte in 1816 met snelvliegend rond ijzer een einde aan de (christen)slavernij en piratenactiviteiten van de Dey van Algiers. De Dey van Tunis hield het voor gezien zonder dat er kanonskogels vlogen. Zo ook de Dey van …Lees bericht »
  • De Galaten – Galliërs verzeild in Klein-Azië (279 v.Chr.-ca. 500 n.Chr.)

    De Galaten – Galliërs verzeild in Klein-Azië (279 v.Chr.-ca. 500 n.Chr.)

    Zij die niet bekend zijn met de expansiedrift van de oude Galliërs kijken verbaasd op bij de vaststelling dat het Italiaanse Milaan ooit een Gallische stad is geweest. Nog verrassender is dat ook Ankara, de hoofdstad van het moderne Turkije, …Lees bericht »
  • Red Scare – de ‘Rode Angst’ en het McCarthyisme

    Red Scare – de ‘Rode Angst’ en het McCarthyisme

    De Engelse term Red Scare (‘Rode Angst’, ‘Rode Schrik’), ook wel eens Red Menace (Rode Dreiging) genoemd, is een historisch begrip dat slaat op de panische angst voor het communisme in de Verenigde Staten in de twintigste eeuw. Er waren …Lees bericht »
  • Soldaat van de Koude Oorlog

    Soldaat van de Koude Oorlog

    Onlangs stierf op Tweede Kerstdag in een buitenwijk van Moskou een Rotterdammer op de gezegende leeftijd van 98 jaar. George Blake (1922-2020) was niet zomaar een pensionado die uit plezier van zijn oude dag genoot in de frisse Russische hoofdstad. …Lees bericht »

Veel meer tips ➱


Populaire geschiedenisboeken:

Spinozoland - Maxime RovereMoederstad - Philip DrögeBoeken bij de Netflix-serie BridgertonLied van de Goden - Reggie BaayDe tuinen van Buitenzorg - Jan Brokken

Bekijk hier meer geschiedenisboeken of recenseer de boeken die al las