Vitus Bruinsma, wereldverbeteraar en avonturier in sociale politiek

Een vergeten vrijdenker

In deze donkere tijden is het fijn een boek te lezen over een wereldverbeteraar. Vitus Bruinsma (1850-1916) was zo’n man, en zoals de ondertitel van de biografie zegt: ‘een serieuze avonturier in sociale politiek, vrije liefde en veel meer‘. Nou valt die vrije liefde wel mee, want hij was aanvankelijk gehuwd en woonde daarna samen. Dat was in die tijd bijzonder, maar hij was geen ‘erotische losbol’ en ook geen anarchist, maar een sociaal democratisch gezinde activist.

Bruinsma was vooral politiek en maatschappelijk actief in zijn geboorteprovincie Friesland, waar hij zich inzette voor sociale voorzieningen en contact had met figuren als Pieter Jelles Troelstra en Domela Nieuwenhuis. Ook was hij bevriend met Multatuli, die hij als zijn leermeester beschouwde en met wie hij brieven uitwisselde, meerdere ontmoetingen had en voor wie hij geld inzamelde zodat de schrijver zijn werk kon blijven doen. Ook zijn relaties met Troelstra en die met name Domela Nieuwenhuis, die wisselend warm en vijandig ideologisch waren, meanderen door de boektekst heen.

Een heilig doel

Vitus was als jongen te vrijgevochten voor reguliere schoolsystemen, maar ontwikkelde zich desondanks tot een polyglot. Hij volgde als toehoorder lessen in tekenen, wis-, natuur- en scheikunde, handelswetenschappen, kosmografie, natuurlijke historie en staatshuishoudkunde. Daarnaast bekwaamde hij zich door zelfstudie in de chemie en rondde hij uiteindelijk een universitaire studie in de natuurwetenschappen af. Vervolgens was hij enige tijd hulpapotheker bij zijn oom in Amsterdam. Hij keerde terug naar Friesland waar hij les ging geven, waarbij hij het als zijn ‘heilige doel’ zag, mede door middel van lezingen met aanschouwelijke proefjes, de kennis van wetenschap en techniek onder de bevolking te verbreiden.

Ook propageerde hij dat boeren rationeler moesten werken. Zo schreef hij een boek over boter- en kaasbereiding ‘volgens de nieuwe ontdekkingen op het gebied der zuivelbereiding’. In zijn vrije tijd experimenteerde hij onder andere met luchtschepen. Intussen trouwde hij tegen de zin van zijn vader in met de hervormde Hilde, die zich nogal eens verwaarloosd voelde door haar man, die actief werd in de lokale politiek.

Bruinsma zette zich tevens in voor ‘het sociale vraagstuk’, voor algemeen kiesrecht, tegen drankmisbruik en was een verbinder tussen linkse krachten en partijen in het noorden. Hij prikte aantoonbaar spiritistische verschijnselen door en met een broer richtte hij de Vereniging tegen de Kwakzalverij op, waarbinnen ze allerlei vage ‘huismiddeltjes’ op de proef stelden.

Een schande

Al tijdens zijn huwelijk had Bruinsma een intieme relatie met vriendin Frederike Uildriks. Toen ze dat later bekend maakten, wilde haar moeder haar niet meer zien vanwege de schande. Ook de relatie tussen Vitus en zijn broer bekoelde hierdoor. Vitus en Frederike woonden aanvankelijk in Gorredijk, waar Vitus zich inzette voor de landarbeiders en raadslid was voor Opsterland. Hij was medeoprichter van de Nederlandsche Volkspartij, die korte tijd later alweer ter ziele ging.

Toen Bruinsma vijfenveertig was, verhuisden ze met hun inboedel per schip – onder meer over de IJssel en de Berkel – naar Lochem. In deze periode schreef hij voor diverse bladen en kreeg hij bezoek van Aletta Jacobs. Waar zijn vrouw Hilde zich afzijdig hield van Vitus’ activiteiten, sloot Frederike zich vanaf het begin bij hem aan. Ze volgde hem overal en werkte zelf als broodschrijfster.

Cijfers

In het boek wordt veel cijfermatig materiaal verwerkt, wat de leesbaarheid niet altijd ten goede komt. Daardoor raakt de warm-menselijke kant van Bruinsma, die hem juist tot een markante wereldverbeteraar maakt, wat op de achtergrond. Zijn persoon komt niet echt tot leven, terwijl talloze vergaderingen van organisaties, waarmee Bruinsma zich verbond, data, stemverhoudingen en aantallen aanwezigen wel de revue passeren; aardig voor de archieven, minder prettig voor de lezer. Een kortere versie zou vermoedelijk een groter lezerspubliek hebben bereikt, juist in een tijd waarin onbaatzuchtig politiek-maatschappelijk idealisme minder vanzelfsprekend aanwezig is.

Een jaar na zijn dood in 1916 werd het algemeen kiesrecht ingevoerd, waarvoor Bruinsma zich sterk had gemaakt. De beperkte bekendheid van de originele en geëngageerde duizendpoot hangt vermoedelijk samen met het feit dat hij zich, door gezondheidsproblemen, al op middelbare leeftijd uit het openbare leven moest terugtrekken.