‘De Verenigde Staten zijn altijd al minder democratisch geweest dan we denken’

Onder het presidentschap van Donald Trump zijn de spanningen rond de werking van de Amerikaanse democratie toegenomen. Hoewel eerdere presidenten eveneens gebruikmaakten van presidentiële decreten, gebeurde dat zelden in zo’n hoog tempo. Hoe democratisch is het Amerikaanse systeem eigenlijk? Universitair docent American Studies Tim Jelfs stelt dat het achttiende-eeuwse Amerikaanse democratische systeem eigenlijk ongeschikt is voor de eenentwintigste eeuw:

Democratie in Amerika

Trumps acties leggen de minder democratische elementen van Amerika bloot. Een fundamentele verandering die het constitutionele systeem in de toekomst democratischer maakt is echter onwaarschijnlijk en zou van buiten het politieke systeem moeten komen.

De Verenigde Staten zijn er trots op dat ze ’s werelds grootste en oudste democratie zijn. De Amerikaanse Grondwet en het daaruit ontstane politieke systeem zijn ontworpen om de machten te verdelen en te scheiden en om ervoor te zorgen dat er nooit een tiran aan de macht zou kunnen komen. Dit betekent echter ook dat de volkssoevereiniteit, de macht van het volk, werd ingeperkt. Wat aan het eind van de achttiende eeuw dus werd gezien als relatief democratisch en progressief, wordt volgens de normen van de eenentwintigste eeuw niet meer als erg democratisch beoordeeld.

Macht van de minderheid

Sterker nog, het Amerikaanse systeem bevoordeelt de minderheid. Elke staat heeft bijvoorbeeld twee senators, terwijl sommige staten maar een fractie van het aantal bewoners hebben vergeleken met een staat als Californië of New York. Senators van kleine staten hebben daardoor een disproportionele hoeveelheid macht, terwijl ze veel minder kiezers vertegenwoordigen. Daarbij zijn het first past the post-kiessysteem en het Kiescollege ook niet heel democratisch. Hierdoor kan een kandidaat met minder stemmen in totaal toch nog president worden. Dan wint de minderheid dus de verkiezingen, wat eigenlijk antidemocratisch is.

First past the post-systeem

Het first past the post-systeem (FPTP) is een kiessysteem waarbij in elk kiesdistrict de kandidaat met de meeste stemmen wint, ongeacht of die een absolute meerderheid heeft behaald. Het wordt onder meer gebruikt in landen als de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk. Soms leidt dit tot scheve verhoudingen. Bij verkiezingen voor het Britse Lagerhuis kan een partij die in alle districten als tweede eindigt, bijvoorbeeld geen enkele zetel krijgen. En in de VS kan een presidentskandidaat dankzij dit systeem in theorie het Kiescollege winnen, ook als die landelijk minder stemmen kreeg dan de tegenstander. Redactie Historiek

Grondwettelijke wijzigingen onwaarschijnlijk

Eerste bladzijde van de Grondwet van de Verenigde Staten.

Veel moderne Europese staten hebben hun politieke systeem moeten vernieuwen als gevolg van een ramp zoals het verliezen van een oorlog. Anders dan haar Europese evenknieën, is de Amerikaanse Grondwet nog nooit grondig vernieuwd. Een verandering of fundamentele modernisering van het politieke systeem is ook in de nabije toekomst hoogst onwaarschijnlijk. Het is moeilijk om de Grondwet te wijzigen. Het feit dat beide politieke partijen nagenoeg even groot zijn, maakt het ook heel uitdagend om veranderingen af te dwingen. Als een volksopstand of serieuze poging van beide partijen om samen te werken om het politieke systeem te vernieuwen uitblijft, zal de democratie in de VS een achttiende-eeuwse relikwie met antidemocratische elementen blijven. Als gevolg daarvan kunnen autoritaire leiders doorgaan met het uitbuiten van deze zwakke plekken in de Amerikaanse democratie.

Wettelijk vooroordeel

De samenstelling van het Hooggerechtshof wordt ook op een bijzonder antidemocratische manier vormgegeven. De zittende president en partij kiezen de rechters van het Hooggerechtshof en de benoemde kandidaten zijn overduidelijk partijgezind. Justitie staat in dit opzicht niet boven de politiek. De Senaat kan de benoeming met een gewone meerderheid goedkeuren. De rechters worden benoemd voor het leven, dus een president die is verkozen door een minderheid kan de koers van het Hooggerechtshof voor tientallen jaren vastleggen. Datzelfde Hooggerechtshof zal zich binnenkort zeer waarschijnlijk over allerlei beleidszaken moeten buigen.

Terugslaan in de rechtszaal

Het is interessant om te zien of de verdeling van de macht nog steeds werkt. Wat de huidige Amerikaanse regering nu aan het doen is, is ongekend. Ze proberen verschillende nationale overheidsinstellingen uit te kleden. Fondsen voor allerlei nationale en internationale hulpprogramma’s worden wegbezuinigd. En dat wordt allemaal snel en met de botte bijl gedaan. Het is interessant om te zien hoe de rechtsstaat hierop zal reageren. Rechters hebben bepaalde maatregelen al geblokkeerd. Gaan de rechtbanken meer presidentiële decreten tegenhouden, en wat zal de uitspraak van het Hooggerechtshof zijn op het moment dat de beslissingen worden aangevochten? Deze grondwettelijke dans staat op het punt nog heftiger te worden, en de uitkomst is onzeker.

Bewegingen vanuit het volk

Als er buiten de rechtszalen iets van weerstand komt tegen Trump, dan zal dat van onderaf komen. In de VS kunnen maatschappelijke groepen en bewegingen verandering teweegbrengen, niet via politieke partijen maar buiten het formele politieke systeem om. De sociale hervormingen van de jaren dertig onder president Franklin Delano Roosevelt kwamen voornamelijk tot stand onder druk van de vakbonden die machtiger waren geworden, en zelfs van socialistische en communistische groeperingen. Recenter nog resulteerden de moord op George Floyd en de Black Lives Matter-beweging in serieuze politieke druk die het systeem tot nog toe kan weerstaan. Deze machten in de VS moeten echter niet worden onderschat. Politieke agenda’s kunnen zeker door hen worden beïnvloed.

~ Tim Jelfs
Universitair docent American Studies

Verder lezen: