Mens-erger-je-niet, van Indiaas hofspel tot klassiek familiespel

Mens-erger-je-niet behoort tot de bekendste bordspellen van Nederland. Het spel werd in 1914 op de markt gebracht door de Duitse spellenmaker Joseph Friedrich Schmidt. De Duitse versie Mensch ärgere dich nicht vond al snel zijn weg naar andere landen en wordt sinds het begin van de twintigste eeuw ook in de Benelux verkocht.

Bij het spel proberen twee tot vier (of soms zes) spelers hun pionnen zo snel mogelijk over het bord naar het ‘huis’ te brengen. Elke speler beschikt over vier pionnen in een eigen kleur – meestal rood, geel, blauw of groen – die via een rondgang over het bord naar het eindvak moeten worden gebracht. Onderweg kunnen tegenstanders elkaars pionnen slaan, waardoor deze weer opnieuw moeten beginnen.

Indiase oorsprong

Hoewel Joseph Friedrich Schmidt vaak wordt aangemerkt als de uitvinder van het bekende spel, klopt dat niet helemaal. De Duitser ontwikkelde dan wel de moderne versie zoals wij die vandaag de dag ook nog spelen, maar de echte geschiedenis van Mens-erger-je-niet gaat veel verder terug. Vermoedelijk is het spelprincipe terug te voeren op het Indiase bordspel Pachisi, dat daar al eeuwen wordt gespeeld en verwant is aan oudere Indiase spellen zoals Chaupad. In deze versie proberen spelers, net als bij Mens-erger-je-niet, hun speelstukken over een kruisvormig bord rond te laten gaan zonder door tegenstanders te worden geslagen.

Wanneer Pachisi precies ontstond is niet zeker, maar bronnen suggereren dat het spel al in de oudheid bekend was. In India werd het onder meer aan vorstenhoven gespeeld. Via handelscontacten en Europese aanwezigheid in Azië verspreidden varianten van het spel zich later naar Europa en Amerika. In Groot-Brittannië verscheen in de negentiende eeuw bijvoorbeeld het spel Ludo, terwijl in de Verenigde Staten de variant Parcheesi populair werd.

Eerste Wereldoorlog

Joseph Friedrich Schmidt ontwikkelde in het begin van de twintigste eeuw zijn eigen spelvariant op basis van bestaande spellen als Ludo en het Zwitserse Eile mit Weile. Daarbij vereenvoudigde hij het spelprincipe en liet hij verschillende tactische en strategische elementen van de oudere varianten achterwege. Zo ontstond een snel dobbelspel waarbij het vooral draait om het slaan van elkaars pionnen en het bezorgen van ergernis aan de tegenstander…

Aanvankelijk had Schmidt geen commerciële plannen. Het spel was vooral bedoeld om te spelen met zijn eigen gezin en kennissen. De eerste exemplaren werden in kleine aantallen vervaardigd in zijn werkplaats in München. Pas in 1914 begon hij het spel ook commercieel uit te brengen en richtte Schmidt zijn eigen spellenuitgeverij op. Aanvankelijk was het spel nog tamelijk onbekend. De doorbraak kwam tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen Schmidt drieduizend exemplaren van Mensch ärgere dich nicht aan soldaten en lazaretten schonk. Veel militairen leerden het spel daar kennen en namen het na de oorlog mee naar huis.

In Nederland kwam het spel dus op de markt onder de naam Mens-erger-je-niet. Hoewel het om een tamelijk ouderwets spel gaat, is in veel huishoudens nog wel een exemplaar te vinden. Soms bezit men ook varianten, zoals Lach niet te vroeg of Je bent er nog niet!.

Bronnen