Noaberschap: de geschiedenis van gemeenschapszin in Oost-Nederland

Het woord noaber is afgeleid van nabuur ofwel buurman. Het daaraan verwante begrip noaberschap blijft in het boek Noaberschap. De geschiedenis van gemeenschapszin in het oosten van Nederland een enigszins vaag fenomeen. Dat komt omdat noaberschap geen van bovenaf opgelegd verband is, geen vastgestelde regels kent, zich steeds lijkt aan te passen aan veranderende sociale omstandigheden en omdat er over de vroegere geschiedenis weinig schriftelijke bronnen beschikbaar zijn.

Het begrip noaberschap is met name in Oost-Nederland een door bewoners zelf vormgegeven uiting van onderlinge verbondenheid en hulp. Het is oorspronkelijk ontstaan in sterk geïsoleerde, zelfvoorzienende dorpjes en gehuchten, waar mensen door de grote afstanden sterk op elkaar waren aangewezen. In verschillende streken kreeg het uiteenlopende invullingen, waarbij vloeiende overgangen ontstonden. Ook tegenwoordig is dat nog zo: zo stond in 2022 buurtschap Ramele bij Raalte uit een gevoel van noaberschap klaar om Oekraïense vluchtelingen in tiny houses op te vangen, terwijl enkele maanden later inwoners van Albergen protesteerden tegen de komst van een asielzoekerscentrum.

Ook een internationaal fenomeen

Overigens bestonden er tevens vormen van noaberschap in steden, vooral in armere stadsbuurten. Zo werd er al in 1523 in Kampen bericht over gemeenschappelijke buurttafels (mogelijk gebruikt voor buurtfeesten). En in het buitenland zijn vergelijkbare vormen van solidariteit, zoals Nachbarschaftligkeit in Duitsland, Sasiedzkosc in Polen, Komsuluk in de Balkan en Turkije, en Twiza in Marokkaanse bergdorpen.

Hulp bij leven, werk en overlijden

De onderlinge steun werd verleend op het land, rond de boerderij, bij huwelijken, geboorten, ziekte en overlijden. Zo werden na een doop doopmalen gehouden. En in Twente brengen buren bij een geboorte nog altijd een krentenwegge mee, die vervolgens gezamenlijk wordt opgegeten. Bij een overlijden zorgden zij voor het maken van de kist, het rouwklagen, ‘grafdichten’, groevebidden en maakten ze een kistenmaal. Door onderlinge huwelijken waren buren bovendien vaak verwant aan elkaar.

Men hielp elkaar de grond te bewerken, met oogsten, dorsen en hoedde om beurten de schapen. Iedereen had wel een klein stukje grond, bezitsloze arbeiders namen pas in de negentiende eeuw toe. Daarnaast bestonden er samenbindende tradities, zoals oogstfeesten en jaarmarkten. In Raalte is zo’n jaarlijks oogstfeest uiteindelijk uitgegroeid tot een driedaags festival met een corso, klederdrachten en 120.000 bezoekers.

Niet vrijblijvend

Noaberschap is geen vrijblijvende vorm van hulp. Wederdiensten speelden een belangrijke rol en werden zelfs als onvoorwaardelijk gezien. Het kon daardoor nogal eens als dwang worden ervaren. Voldeed je niet aan een wederdienst, dan volgden er sancties: van pesterijen, genegeerd worden tot een volksgericht. Hield je je in Staphorst en Giethoorn niet aan de huwelijksmoraal, dan werd er een wagen met dood hout voor je deur gezet als teken van schande of een stropop in een boom gehangen als symbool van ontrouw.

Noaberschap wordt door de auteurs, Martien van der Linde en Bram van Vulpen, beschreven tegen de achtergrond van maatschappelijke veranderingen, zoals de opkomst van markegenootschappen voor het grondbeheer, kerspelen voor religieuze aangelegenheden en later boerencoöperaties. Zij namen een deel van de noabertaken over. Ook de opkomende geldeconomie, privatisering en ruilverkaveling, evenals de verbetering van de infrastructuur en de grotere mobiliteit, speelden een rol. Daarnaast droegen demografische veranderingen (vergrijzing, het wegtrekken naar de stad), politieke ontwikkelingen, mechanisatie en professionalisering bij aan de veranderende betekenis van noaberschap.

Moderne vormen van noaberschap

In dit boek worden in het tweede gedeelte nieuwere uitingen van noaberschap besproken, zoals carbidschieten met Oud en Nieuw, paasvuren, midwinterhoornblazen, autorodeo’s, zwientie tikken en bloemencorso’s. In Sint Jansklooster bouwt het halve dorp mee aan praalwagens en op veel plekken wordt een ‘keet’ of een caravan op een boerenerf neergezet, waar jongeren ‘s avonds samen wat drinken, waardoor ook hun onderlinge verbondenheid wordt versterkt.

Door de bevolkingstoename in de twintigste eeuw kwamen er op Twentse bruiloften soms wel vijfhonderd gasten, naast noabers ook kennissen, om maar niet voor ‘kniepert’ uitgemaakt te worden en in 1969 vond bij Enschede nog een verhuizing plaats, waarbij de nieuwe buren de spullen van de verhuizende familie met een tractor kwamen ophalen.

In Deventer bestaan zogeheten voorzorgcirkels, waarbij ouderen elkaar in buurt- en flatnetwerken ondersteunen, opgezet door een vrijwilligster en een professionele zorgverlener. Ook zijn er op diverse plekken buurtbusdiensten ontstaan, gedragen door vrijwilligers en in buurtschap Radewijk bij Hardenberg kunnen bewoners een beroep doen op het initiatief ‘Noaberschap’ om naar een hulpverlener gebracht te worden.

Een bijzonder initiatief ontstond bij Haaksbergen. Daar werd begin jaren zeventig van de vorige eeuw het buurtschap Buurse op het gasnet aangesloten, nadat boeren op voorspraak van de gemeente met hun trekkers sleuven groeven en de gasleidingen in de grond legden, waardoor het allemaal financieel haalbaar werd. Ook op agrarisch gebied ontstaan er allerlei initiatieven. Zo hebben zich op een landgoed bij Haaksbergen in 2023 de Noaberboeren gevestigd. Deze groep van honderddertig vrijwilligers teelt er samen groenten, kruiden, fruit en bloemen op een voorheen ongebruikt stuk grond.

Noaberschap als excuus en verdienmodel

Een ander hoofdstuk is gewijd aan ‘noaberschap als excuus voor de terugtredende overheid’. Die overheid lijkt vooral plattelandsbewoners in de steek te laten, zoals in Groningen bij het gasdebacle en door bezuinigingen op het streekvervoer. Tegelijkertijd neemt door de vergrijzing de zorgvraag toe, terwijl het aantal huisartsen afneemt en bushaltes, winkels, bibliotheken en cafés verdwijnen. De landelijke overheid schroeft de beschermende rol van de staat terug, mede door bezuinigingen, maar probeert soms tegelijkertijd van bovenaf noaberachtige initiatieven te initiëren, terwijl noaberschap alleen die naam verdient als het spontaan vanuit de betrokkenen zelf voortkomt.

Een andere vorm van ‘misbruik’ is het commercieel koppelen van streekproducten aan noaberschap, om ze een authentieke en ecologisch verantwoorde uitstraling te geven.

Actuele betekenis

Jammer is dat het boek amper aandacht besteedt aan de talloze initiatieven die noaberschap al decennialang concreet in praktijk brengen. Het gaat onder meer om honderden woongroepen, woon-werkgemeenschappen en tinyhouse-projecten. Ook dat zijn duurzame, moderne variaties op noaberschap, van onderaf door bewoners opgezet, zowel in steden als op het platteland, met een streven naar gemeenschappelijkheid en onderlinge steun. Een gemiste kans, omdat deze eigentijdse wooninitiatieven duidelijke voorbeelden van modern noaberschap zijn. Er wordt slechts één woonhofje in Den Ham genoemd, dat door bewoners zelf is opgezet. Een variant hierop zijn de Knarrenhoven die momenteel op veel plaatsen gebouwd worden. Alleen is dat concept ontwikkeld door één man, die ze overal in het land initieert.

De grootste waarde van deze uitgave is wellicht, dat het laat zien dat noaberschap niet alleen een fenomeen uit het verleden is, maar dat het de lezer in deze tijd van individualisering en maatschappelijke verkilling ideeën aanreikt hoe je banden kunt opbouwen met mensen in je omgeving en elkaar op uiteenlopende gebieden kunt stimuleren en ondersteunen.