De nacht in de zeventiende eeuw: van maneschijntjes tot heksensabbatten

In de zeventiende eeuw was de nacht nog werkelijk donker, van avondstond tot ochtendgloren. Talloze kunstenaars lieten zich inspireren door de nachtelijke uren. De tentoonstelling From Dusk Till Dawn – een reis door de nacht in de zeventiende eeuw in het Dordrechts Museum laat zien hoe de nacht in deze periode werd beleefd en verbeeld.

Volgens het museum ontwikkelden kunstenaars in deze periode een groeiende fascinatie voor het spel van licht en duisternis, wat leidde tot het ontstaan van het zogeheten ‘nachtstuk’ als zelfstandig genre. Maanverlichte landschappen, nachtelijke branden en interieurs bij kaarslicht werden zo populair dat er specifieke benamingen ontstonden. Het museum:

Maanverlichte landschappen stonden bijvoorbeeld bekend als ‘maneschijntjes’, terwijl nachtelijke branden ‘brantjes’ heetten. Interieurs met kaarslicht noemde men ‘nagtlichten’, en heksensabbatten ‘tooverykes’.

Een reis door de nacht

De tentoonstelling, die vanaf september te zien is (als de nachten bij ons ook alweer duidelijk langer zijn dan nu), is opgebouwd als een denkbeeldige nacht. Verdeeld over elf thematische onderdelen volgen bezoekers straks de verschillende fasen van de nacht – van de avondschemering tot het ochtendgloren. Daarmee biedt de expositie niet alleen een kunsthistorisch overzicht, maar wordt ook het nachtleven in de vroegmoderne tijd in beeld gebracht.

Volgens het museum ontdekten kunstenaars de ‘unieke schoonheid’ van de nacht en laten hun werken zien dat deze niet saai of doods was, maar juist intrigerend en levendig — én donker. Die duisternis krijgt extra aandacht: de tentoonstelling staat stil bij de gevolgen van onze (te) fel verlichte wereld. In een speciale ‘sterrenkamer’ ervaren bezoekers hoeveel minder sterren in Nederland zichtbaar zijn dan in de zeventiende eeuw.

Schilders van de nacht

Onder de tentoongestelde werken bevinden zich schilderijen, prenten en tekeningen van bekende meesters als Gerrit Dou, Aelbert Cuyp en Gesina ter Borch. Daarnaast is er aandacht voor minder bekende specialisten in het nachtstuk, onder wie Aert van der Neer en Egbert van der Poel. Tot de hoogtepunten behoren onder meer De astronoom en De avondschool van Gerrit Dou, evenals zeldzamer getoonde werken zoals een strandgezicht bij maanlicht van Van der Poel.

Speciaal voor de tentoonstelling werd het schilderij Landschap bij maanlicht van Aert van der Neer, uit de collectie van het Dordrechts Museum, gerestaureerd. Het werk is na deze restauratie voor het eerst weer te zien.

From Dusk Till Dawn is te zien van 5 september 2026 tot en met 22 februari 2027 in het Dordrechts Museum.