Week van de koloniale geschiedenis
Dark
Light

Ockhams scheermes – ‘Maak het niet te ingewikkeld’

De eenvoudigste verklaring is doorgaans de beste
2 minuten leestijd
Ouderwets scheermes
Ouderwets scheermes (CC0 - pixabay - Illuvis)

De veertiende-eeuwse Engelse filosoof Willem van Ockham is vandaag de dag vooral bekend om het naar hem vernoemde principe: Ockhams scheermes, ook wel bekend als de lex parsimoniae, ofwel de wet van de spaarzaamheid. Volgens dit principe is de eenvoudigste verklaring voor een bepaalde theorie meestal de beste en moeten we niets overbodigs in de theorie opnemen.

Het principe is gebaseerd op een stelling van Ockham die als volgt luidt:

“Entia non sunt multiplicanda praeter necessitatem.”

Willem van Ockham - Schets in een manuscript met het bijschrift frater Occham iste, 1341
Willem van Ockham – Schets in een manuscript met het bijschrift frater Occham iste, 1341
Dit betekent zoveel als ‘entiteiten (of: de zijnden) moeten niet zonder noodzaak vermenigvuldigd worden’. Kort gezegd houdt dit principe in dat we voor de meest eenvoudige theorie met de minste aannames moeten kiezen, als er meerdere theorieën zijn die een bepaald verschijnsel verklaren. We moeten dus spaarzaam zijn en geen trits aan gecompliceerde theorieën bedenken als er al een eenvoudige theorie beschikbaar is die een bepaald fenomeen verklaart. Overbodige theorieën moeten als het ware met een mes worden ‘weggesneden’.

De Amerikaanse filosoof Daniel C. Dennett licht het principe in zijn boek Gereedschapskist voor het denken als volgt toe:

Als blootstelling aan extreem koude lucht voldoende verklaring is voor alle bevriezingsverschijnselen, ga dan geen niet-waargenomen ‘sneeuwbacillen’ of ‘poolmicroben’ postuleren. De wetten van Kepler verklaren de banen van de planeten; dus het is niet nodig dat wij een hypothese opstellen over een soort roergangers die vanachter bedieningspanelen onder de grond die planeten zitten te besturen.

Maak het dus niet onnodig ingewikkeld. Of, zoals Albert Einstein ooit zei:

Alles moet zo eenvoudig mogelijk worden gemaakt, maar niet eenvoudiger.

Ockhams scheermes heeft zijn nut in de loop der eeuwen ruimschoots bewezen, maar de vraag blijft hoever het principe precies moet worden doorgevoerd. Zo zijn er bijvoorbeeld denkers die stellen dat we aan de hand van het spaarzaamheidsprincipe een God als schepper van het heelal moeten aanvaarden. Andere theorieën zouden namelijk een stuk ingewikkelder (en minder spaarzaam) zijn. De hiervoor al genoemde Dennett heeft daar begrijpelijkerwijs echter wel wat tegen in te brengen:

“Hoe zou het postuleren van iets bovennatuurlijks en volstrekt onbegrijpelijks ooit spaarzaam kunnen zijn?”

Ockhams scheermes is kortom vooral een vuistregel of een advies dat geregeld van pas kan komen. Maar niet meer dan dat.

Froidmont

De uitdrukking Ockhams scheermes verscheen overigens pas enkele eeuwen na de dood van de filosoof in 1347. Hij werd geïntroduceerd door de Franse zeventiende-eeuwse Franse theoloog Libert Froidmont in het werk Philosophia Christiana de Anima (1649).

Boek: Ockhams scheermes en een nieuwe geschiedenis van de wetenschap en het heelal

Lisa Simpson over ‘Ockhams scheermes’:

Bronnen

-Het verhaal van de filosofie – Bryan Magee (Standaard, 1999) p.61
-Encyclopedie van de filosofie – K. Kuypers, red. (Tirion)
-100 Essentiële denkers – Philip Stokes (Atrium) p.55
-Gereedschapskist voor het denken – Daniel C. Dennett (Atlas Contact, 2013)
-https://etiennevermeersch.be/artikel/het-scheermes-van-ockham-de-meest-eenvoudige-verklaring-meestal-de-beste

Historiek is een onafhankelijk online geschiedenismagazine voor een breed publiek. We willen geschiedenis en actualiteit met elkaar verbinden en geschiedenisverhalen gratis toegankelijk maken. Meer informatie

Lezers maken Historiek mede mogelijk. Ons steunen kan op verschillende manieren. Lees hier meer.