Odysseus en de Cycloop – Een sprookje van Homeros?

Lezers en liefhebbers van Homeros’ Odysseia kennen het verhaal wel: op zijn tien jaar durende zwerftocht van het verwoeste Troje naar zijn vaderland Ithaka krijgt het hoofdpersonage Odysseus het aan de stok met de cycloop Polyphemos. Na drie slapeloze nachten waarin de eenogige reus meer dan de helft van Odysseus’ strijdmakkers met huid en haar verslindt, slaagt de sluwe held erin om via een spitsvondige list het wrede monster blind te maken. Met wat er nog rest van zijn reisgezelschap ontvlucht hij de gruwel van de geweldenaar. Maar niet zonder die arme, huilende Polyphemos eerst nog eens een flinke veeg uit de pan te hebben gegeven…

Waar haalde Homeros de mosterd voor dit bloedstollende avontuur vandaan? En wat maakt deze mare dan zo Homerisch ? Een stukje literatuurgeschiedenis.

Sprookjeselementen

Hoogstwaarschijnlijk gaat het verhaal over Odysseus en de cycloop terug op een oeroud volksverhaal, waarvan de held slechts later door de Grieken vereenzelvigd werd met de legendarische Odysseus. Een spoor van dat sprookjeskarakter vinden we onder meer in het magische getal drie. Dat duikt meermaals op: het verhaal duurt drie dagen, de reus melkt driemaal zijn kudde, driemaal verslindt hij twee kameraden van Odysseus en driemaal drinkt hij van de wijn die de held hem aanbiedt.

De opvallendste gelijkenis met onze ‘moderne’ sprookjes vinden we in het leidmotief: een kleine mens of dwerg neemt het op tegen een ‘slechterik’, tegen de dreigende machten van de onmenselijkheid, ‘het kwade’, het brutale, het geweld. En hij wint.

Dit stramien heeft in de literatuurgeschiedenis ook al andere invullingen gekregen: denk bijvoorbeeld aan het Bijbelverhaal over David en Goliath. Toch gaat het hier in de eerste plaats om een sprookjesmotief. Het vormt namelijk de rode draad in veel bekende sprookjes, zoals dat van Klein Duimpje en de Reus, Hans en Grietje, Roodkapje en de wolf, of de wolf en de zeven geitjes.

Niet toevallig treffen we in het verhaal van de Cycloop dezelfde sprookjeselementen aan: de held komt gevangen te zitten in een benarde situatie en kan het kwade slechts overwinnen na de uitvoering van een moeilijke opdracht, of via een list.

Bloederig?

Moderne lezers of luisteraars associëren sprookjes steevast met kinderverhalen vanwege van hun ‘brave’ en moraliserende karakter. Met zijn hoge gehalte aan bloederigheid en agressie lijkt het avontuur met de Cycloop allerminst aan die voorwaarde te voldoen.

Sprookjes waren echter oorspronkelijk allesbehalve kindvriendelijk. Seks en geweld behoorden tot de vaste ingrediënten. Het originele verhaal over Roodkapje bijvoorbeeld bevatte een pikante bestiale relatie tussen de hoofdrolspeelster en de wolf. Klein Duimpje en de Reus ging dan weer over een kannibaal die zijn dochtertjes rats de keel oversnijdt, om op het einde zelf wreed afgeslacht te worden. Dit waren zonder meer verhalen die het label ‘16+’ verdienden.

Dat we deze wrede volksvertellingen vandaag in een meer gezinsvriendelijke vorm als bedtime stories aan onze kinderen kunnen voorlezen, hebben we te danken aan Hans Christian Andersen en de gebroeders Grimm (negentiende eeuw). Zij herschreven de verhalen grondig. Grove details zoals kannibalisme, incest, bestialiteit en kindermoord poetsten ze weg. Ook harmoniseerden ze de zogeheten ‘moraal van het verhaal’ met christelijke denkbeelden en voegden ze sfeervolle details toe om het voorleesplezier te vergroten.

Desalniettemin kunnen we Odysseus en de Cycloop – al dan niet gekuist of gecensureerd – gerust in het rijtje van de andere sprookjes plaatsen. Om te beginnen zit het verhaal boordevol optimisme, want het goede overwint en het onrecht wordt bestraft.

Ten tweede moeten we rekening houden met de specifieke context waarin de straf plaatsvindt. Ze betekent louter rechtvaardigheid en is zeker niet als spektakel of sensatie bedoeld. Centraal staat immers de genoegdoening en het herstel van de verstoorde orde, volgens de oeroude talio-principes van ‘oog om oog, tand om tand’, ‘hoogmoed komt voor de val’, of kindvriendelijker geformuleerd: ‘boontje komt om zijn loontje!’

Zowel de Reus van Klein Duimpje, de wolf van Roodkapje als de ‘Reus van Odysseus’ moeten nu eenmaal boeten omdat zij het bloed van onschuldigen hebben vergoten. Naast het gebrek aan visuele aanknopingspunten – Homeros’ epische verhalen behoorden immers tot een orale traditie en werden uitsluitend mondeling overgeleverd – zorgt net dat sprookjeskarakter ervoor dat de hedendaagse lezer of toehoorder het uitbranden van Polyphemos’ oog – hoe gedetailleerd en levendig ook beschreven – zonder huiver of afschuw kan lezen of aanhoren.

Kleine bedenking…

Odysseus’ aanvaring met Polyphemos verschilt in één cruciaal opzicht van onze kindersprookjes: het is geen zwartwitverhaal. De ‘bad guy’ – de reus – wordt door Homeros vooral na zijn straf uiterst humaan voorgesteld. Polyphemos gaat kapot van de pijn, zijn blindheid vervult hem met verdriet. De held Odysseus daarentegen ontpopt zich tot een sadist eerste klas. Dat heeft zonder twijfel consequenties voor de gevoelswaarde van het verhaal: wat het daarmee wint aan realisme en dramatiek, gaat ten koste van de voldoening en de sereniteit.

Wie van jullie zou na afloop toch niet ietwat medelijden krijgen met die arme Cycloop? Of hem misschien zelfs sympathiek gaan vinden?