Het front in Oekraïne en de puinhopen van Gaza bevinden zich mijlenver van Munnikenland, het natuurgebied waarin Slot Loevestein zich bevindt. In de groene uiterwaarden grazen konikpaarden en rode geuzen (runderen) vredig naast wandelaars en fietsers die op een mooie herfstdag eropuit zijn getrokken. Niemand die hier denkt aan oorlog, zou je zeggen. In het veertiende-eeuwse kasteel en fort is tot januari 2027 echter een expositie te bezoeken die oorlogen uit heden en verleden dichterbij moet brengen.
Hugo de Goot
In de op 26 september 2025 geopende expositie ‘Oorlogsrecht, grenzen aan geweld’ wordt een indruk gegeven van de historie van oorlogsrecht en de betekenis ervan in onze tijd. Hulporganisaties Rode Kruis, Artsen zonder Grenzen en Kidsright werkten mee aan de tentoonstelling. De locatie ligt meer voor de hand dan je misschien zou denken. Dit vanwege de prominente gevangene die hier van 1619 tot zijn ontsnapping (in een boekenkist) in 1621 opgesloten zat.
Als schrijver van De iure belli ac pacis (over het recht van oorlog en vrede) uit 1625, was Hugo de Groot een belangrijke grondlegger van het moderne oorlogsrecht. Het boek is te zien in de kamer waarin hij zijn gevangenschap doorbracht. Elders zijn exemplaren van het vuistdikke werk geëxposeerd die door hedendaagse handboekbinders voorzien zijn van een kunstzinnige omslag.
Met Hugo de Groot als inspiratiebron is een informatieve expositie ingericht. In een zaal volgt de bezoeker aan de hand van teksten op langgerekte tafels de historie van het oorlogsrecht, van de Code van Hammurabi uit de achttiende eeuw voor Christus tot het heden. Hammurabi was koning van Babylon en veroverde tussen 1792 en 1750 voor Christus heel Mesopotamië. In de Code was onder meer vastgelegd dat krijgsgevangenen zichzelf konden vrijkopen.
Naast de historische feiten worden in Slot Loevestein invloedrijke personen geïntroduceerd die een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming van oorlogsrecht, zoals de Zwitserse bankier en Rode Kruis-oprichter Henri Dunant. Hij was in 1859 getuige van het gruwelijke lot van slachtoffers van de Slag bij Solferino, onderdeel van de Tweede Italiaanse Onafhankelijkheidsoorlog. Hij schreef naar aanleiding daarvan het boek Een herinnering aan Solferino waarin hij voorstellen deed om gewonden in oorlogstijd te helpen volgens het principe van neutraliteit.
Humanitair oorlogsrecht
Een andere genoemde persoon is de Oostenrijkse pacifiste Bertha von Suttner, die beïnvloed raakte door de Russisch-Turkse oorlog (1877-1878). Ze was een belangrijke figuur binnen de internationale vredesbeweging en mede door haar inspanningen kwamen de Haagse Vredesconferenties tot stand en werd het Vredespaleis in Den Haag opgericht.
Zowel de Verdragen van Genève (1864-1949) als het na de Tweede Wereldoorlog tot stand gekomen Handvest van de Verenigde Naties worden toegelicht. Terwijl het oorlogsgeweld zich in de twintigste eeuw verplaatste van het slagveld naar stedelijke omgevingen werd het vermijden van burgerslachtoffers een prominent onderdeel van het humanitair oorlogsrecht. Aan de hand van hedendaagse voorbeelden, zoals de oorlogen in Gaza en Oekraïne, wordt uitgelegd dat burgerslachtoffers een blijvende zorg vormen.
In een andere zaal worden interactieve opnamen vertoond van twee dansers die met hun bewegingen onderdelen van het oorlogsrecht verbeelden. De opstelling is een project van kunstenaarscollectief Superposition. Kinderen kunnen tijdens de rondgang door de expositieruimtes een aflevering over Hugo de Groot van het informatieve jeugdprogramma Klokhuis bekijken. Elders kunnen ze met balletjes door gaten gooien, die zowel militaire- als burgerdoelen verbeelden. De lukraakheid waarmee balletjes door de gaten worden gegooid moet de associatie oproepen met de bombardementen in Oekraïne en Gaza waarbij vele burgers zijn omgekomen.
Laagdrempelige kennismaking
Slot Loevestein is vooral een plek waar (groot)ouders en (klein)kinderen een leuke ochtend of middag kunnen doorbrengen. Zowel binnen als buiten het kasteel is er voor de jonge bezoekers veel te beleven en doen. De expositie ‘Oorlogsrecht, grenzen aan geweld’ vormt voor jong en oud een laagdrempelige kennismaking met óf inleiding op het oorlogsrecht.
Voor degene met een wat diepere belangstelling voor het onderwerp is de tentoonstelling wat oppervlakkig van opzet. Het ontbreekt aan museumstukken die de historie en betekenis van oorlogsrecht tastbaarder kunnen maken. Het oorlogsgeweld blijft daardoor vrij abstract, iets wat ver van ons af staat. Op een plek waar veel jonge kinderen komen kun je nou eenmaal niet de ware aard van oorlog laten zien.
In 1899 en 1907 kwam de wereld naar Den Haag om te praten over vrede
Hugo de Groot – Grondlegger van het internationaal recht
Henry Dunant – Oprichter van het Rode Kruis
