‘Het Oostfront’ roept doorgaans associaties op met de Tweede Wereldoorlog. Er was er echter ook één in de Eerste Wereldoorlog. Het liep grofweg van de huidige Letse Oostzeekust tot voorbij de Pools-Oekraïense regio Galicië. Wat u in deze bijdrage te zien krijgt is een digitale tentoonstelling van twintig fotografische ansichtkaarten. Ze vormen een selectie uit de Duitse postkaartenserie Der Krieg im Osten (de oorlog in het oosten) en tonen een waaier aan taferelen van het Oostfront van 1914-1918.
Dit stuk past in wat ‘visuele historiografie’ wordt genoemd: afbeeldingen, als historische bron op zich, laten spreken.
De postkaarten die hier getoond worden, werden van 1915-1917 uitgegeven bij het Fritz Krauskopf Verlag en het Gebrüder Hochland Verlag uit Königsberg en Verlag Stengel & Co uit Dresden. Ze dateren uit een tijd toen fotografische ansichtkaarten, meer dan iets dat vakantiegangers naar huis stuurden, een visueel nieuwskanaal waren en bepaalde gebeurtenissen en hun omgevingen in de huiskamers brachten. Ook al waren veel taferelen in scène gezet omwille van de praktische opzet van de toenmalige fotografie én omwille van wat de makers en uitgevers van de postkaarten wilden tonen en verkondigen, ze leren wel veel over hoe mensen en dagelijks omgevingen van historische gebeurtenissen er uitzagen.
In tegenstelling tot veel andere propagandaproducten uit die periode bevatten ze weinig imperiaal bombast en kitsch: ze tonen ook verwoestingen en eigen verliezen — patriottische opofferingen — en de sfeer die ze uitstralen is bijna gelaten. Geografisch situeren de taferelen zich in de Duitse provincie Oost-Pruisen waar het leger van tsaristisch Rusland in de zomer van 1914 was binnengevallen, en in de Duitse bezettingszone en militaire kolonie Ober-Ost die begin 1915 was ingesteld door het Duitse keizerlijke leger in gewesten die het had veroverd op het Russische tsarenrijk.
Vandaag bevinden de vermelde locaties op de beelden zich in Polen, Litouwen, Letland, de exclave Kaliningrad en Belarus. Het soort postkaarten dat u hier ziet werd meestal gekocht en naar het thuisfront gestuurd door Duitse soldaten, officieren en burgers die voor het leger werkten of om de één of andere reden in het gebied kwamen. Ze tonen niet alleen oorlogscènes en militaire taferelen maar ook landschappen, de dagelijkse omgeving en plaatselijke bevolkingsgroepen van de betrokken gebieden.
Een gefilterd beeld
De kaarten zijn propagandistisch in de zin dat ze een gefilterd beeld geven van de oorlog in het oosten. Het doel van de serie was de oorlog in het oosten én het oosten zelf zichtbaar maken onder het bredere Duitse publiek: zowel de provincie Oost-Pruisen, als de bezette gewesten van Ober-Ost met hun vele niet-Duitse bevolkingsgroepen die, zo voorzag men, na de oorlog moesten worden geannexeerd of deel moesten worden van een bufferstaat van het Duitse keizerrijk.
Plaatselijke inwoners en Duitse Kommandantur in Nowo-Swenciany (nu het Litouwse Švenčionėliai, 55° 9′ NB, 26° 0′ OL).
Postscriptum
De makers van de afbeeldingen en/of de rechtshebbende uitgeverijen zijn bij ons weten meer dan 70 jaar geleden overleden of opgeheven. Bijgevolg zijn de afbeeldingen in beginsel publiek domein. Diegenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich vooralsnog tot de auteur wenden.
Unseres Wissens sind die Urheber der Bilder bzw. die Rechteinhaber vor über 70 Jahren verstorben oder haben ihre Geschäftstätigkeit eingestellt. Daher sind die Bilder grundsätzlich gemeinfrei. Wer dennoch glaubt, bestimmte Rechte geltend machen zu können, kann sich vorerst an den Autor wenden.
Ober Ost: een vergeten kolonie in de Eerste Wereldoorlog
Hoe de steden in de Sovjet-Unie van naam veranderden
De slag om Koerland (juli 1944-mei 1945)
De Lusitania: torpedering van Brits passagiersschip kostte 1.198 mensen het leven
Hoe Joodse geleerden Hitlers ondergang inluidden
Het Klaveren Vrouwke: een levensgevaarlijke verkleedpartij