Tinus Osendarp, van Olympische sportheld tot nazi-collaborateur

‘Een schandvlek voor mijn vaderland’

Voor vrijwel alle collaborerende sporters geldt dat na de oorlog hun sportcarrière voorbij was en dat ze al hun populariteit kwijt waren. Bekende sporters als Guusje van der Meulen, doelman van Oranje en van 1942 tot 1945 arts bij het Duitse leger, wielrenner Cor Wals, die in het Olympisch stadion in een SS-shirt rondreed, en bokser Sam Olij, die zijn clubgenoot Ben Bril verraadde, om een paar voorbeelden te noemen.

De meest bekende was misschien wel de atletieksprinter Tinus Osendarp. Zijn levensloop is voor mij altijd interessant geweest. Toen hij in het Olympisch Stadion, tijdens de Nederlandse Atletiekkampioenschappen in juli 1944 de honderd meter had gewonnen, moest hij het doen met een enorm gejoel van het publiek en werden de wedstrijden zelfs door de bezetter gestaakt. Er zijn maar weinig Nederlandse sportverhalen die zoveel drama in zich meedragen als dat van Tinus Osendarp.

Eerst nog naar 1936 (de laatste Spelen voor de Tweede Wereldoorlog in Berlijn, die bij velen de bijnaam kregen van de “Hitler Spelen”). Daar loopt de snelste blanke man ter wereld, zoals hij in de media werd genoemd, de Nederlander Tinus Osendarp. Achter de donkere atleten Jesse Owens en Ralph Metcalfe wint hij brons op zowel de honderd als de tweehonderd meter. In de jaren dertig was Osendarp een van de meest gevierde atleten van ons land. In mei 1940 ging het mis. Osendarp verloor zijn baan bij de KLM en ging werken voor de politie in Den Haag. In 1941 werd hij lid van de NSB en later zelfs van de SS. Bovendien sluit hij zich aan bij het beruchte commando-Cornelis Leemhuis. Hij was betrokken bij zesentwintig arrestaties, waarvan tien de bevrijding niet hebben overleefd.

Osendarp was volgens zijn vrienden gemakkelijk in te lijven, aangezien zijn verstand omgekeerd evenredig was aan zijn lichamelijke ontwikkeling. Zijn minderwaardigheidscomplex zou ook een rol hebben gespeeld. Hij kende namelijk een grote angst; wat moest hij beginnen als de sportman Osendarp had afgedaan? Behalve hardlopen kon hij niet veel…

Luid protest

Het gejoel dat Tinus Osendarp tijdens het Nederlands Atletiek Kampioenschap in juli 1944 in het stadion om de oren kreeg, spande veruit de kroon. Toen vervolgens ook nog eens Britse vliegtuigen over het stadion vlogen, ging het publiek helemaal uit zijn dak.

De bezetter was woedend en schakelde de Grüne Polizei in. De wedstrijden werden stilgelegd en het publiek moest via een sluis het stadion verlaten. Daar werd iedereen gecontroleerd op de Ausweis. Het duurde lang voordat de laatste persoon het “Olympisch” verliet. Het was een van de weinige keren dat Nederlanders zich tijdens de oorlog openlijk hadden uitgesproken.

‘Zo naïef’

Na de oorlog werd Tinus Osendarp gevangengezet. Osendarp was, zoals eerder gezegd, lid van het beruchte commando-Cornelis Leemhuis dat op onderduikers jaagde. Bij zo’n overval moest hij een van de mannen naar de gevangenis brengen. In de Javastraat, Amsterdam-Oost, wist deze echter uit de auto te springen en te vluchten. Osendarp, die eerst twee waarschuwingsschoten had gelost, schoot de man neer die ernstig gewond raakte. De rechter vroeg zich bij het proces terecht af waarom de snelste man ter wereld niet even een sprintje had getrokken om hem te achterhalen.

Het was geen wedstrijd, “meneer” de president, en u moet ook rekening houden met het feit dat ik niet in atletiekkleding was, maar in uniform met zware laarzen…

…was het antwoord van Osendarp. De man die werd neergeschoten, overleefde. Osendarp zocht hem zelfs later nog op in het ziekenhuis. Tinus Osendarp is altijd vrij open geweest over zijn verleden en bekende vrijwel direct. Na de oorlog besefte Osendarp dat hij fout was. ‘Hoe kon ik zo naïef zijn?, vroeg hij zich hardop af. ‘Ik had nog nooit van Buchenwald gehoord en ik heb me nooit met Joodse zaken bemoeid. Ik ben een schandvlek geweest voor mijn vaderland.’

De veroordeelde Osendarp kreeg uiteindelijk twaalf jaar cel, waarvan hij er zeven uitzat. Wegens een tekort aan personeel wordt hij in 1948 samen met 13.000 andere nazi-sympathisanten tewerkgesteld in een van de Zuid-Limburgse staatsmijnen. Later werd hij nog atletiektrainer bij Kimbria en Achilles-Top. In 1972 ging Tinus Osendarp met pensioen. Hij overleed op 20 juni 2002 op 86-jarige leeftijd aan een hartstilstand.

Cor Wals

Nog even over Cor Wals. Op de wielerbaan van het Olympisch Stadion vergooide hij in 1941 in een klap zijn populariteit die hij had opgebouwd, door zich te kleden in een SS-shirt en ”de Hitlergroet” te brengen. Tijdens zijn ereronde in het stadion werd hij uitgefloten en werden er honderden zitkussentjes naar hem gegooid, nadat hij het Nederlands Kampioenschap achter de grote motoren had gewonnen. Wals vocht aan het oostfront als Rottenführer, soldaat eerste klasse, en werd daarna kampbewaarder in Vught. Na de oorlog werd hij veroordeeld tot vijf jaar gevangenis en daarna werd hij verplicht om in de mijnen van Limburg te werken. Dit alles heeft zijn verdere leven bepaald. Cor Wals overleed op 5 april 1994 op 83-jarige leeftijd in Veldhoven.