Dankzij een Schotse meteoroloog werd de invasie in Normandië een dag uitgesteld

De nieuwe speelfilm Pressure, die komend najaar in de Nederlandse bioscopen verschijnt, richt zich op de beslissende 72 uur voorafgaand aan D-Day. De Schotse meteoroloog James Stagg moet de geallieerde opperbevelhebber Dwight D. Eisenhower ervan zien te overtuigen om de geallieerde landing in Normandië met een dag uit te stellen vanwege de verwachte weersomstandigheden. De door Stagg voorspelde harde wind en flinke bewolking zouden volgens de weerman desastreus zijn voor het slagen van de grootste amfibische landing ooit.

Terwijl 6 juni 1944 de boeken in is gegaan als de dag waarop de bevrijding van West-Europa begon, was de eigenlijke datum voor de landing 5 juni. Op die dag waren het getij en de stand van de maan het meest gunstig. De laatste voorbereidingen voor de grootscheepse operatie met de codenaam Overlord waren reeds getroffen toen Stagg met zijn advies kwam. Het opschorten was geen sinecure: alleen al voor het maritieme gedeelte, operatie Neptune, werd een vloot ingezet van ruim 6.500 schepen. 132.000 militairen moesten over het water aan land worden gezet op een van de vijf aangewezen landingsstranden in Normandië. Een kleiner aantal van 20.000 parachutisten zou vanuit de lucht in Normandië achter de vijandelijke linies worden gedropt.

Schotse meteoroloog

Uitstel van de operatie hield het risico in dat deze met weken moest worden verschoven. Stagg voorspelde echter ook een verbetering in de weersomstandigheden op de vroege ochtend van 6 juni. Vertrouwend op Staggs voorspelling gaf de geallieerde opperbevelhebber het bevel om de invasie tot die dag uit te stellen. Dat was een cruciaal besluit. Hoewel Operatie Overlord tienduizenden militairen en Franse burgers het leven kostte, slaagde de invasie en konden de geallieerde troepen beginnen aan hun opmars richting nazi-Duitsland. Eind augustus viel Parijs in geallieerde handen, maar het zou nog tot het voorjaar van 1945 duren voordat nazi-Duitsland was overwonnen.

De betekenis van James Stagg is niet onopgemerkt gebleven. Zo werd zijn aandeel in het slagen van de geallieerde landing beschreven door Cornelius Ryan in zijn boek The Longest Day uit 1959. In de gelijknamige verfilming uit 1962 speelde de Engelse acteur Patrick Barr de rol van de weerman. Ruim vijftig jaar later werd zijn verhaal op de planken gebracht door toneelschrijver David Haig. Het toneelstuk Pressure werd sinds 2014 meer dan driehonderd keer opgevoerd, onder andere in Edinburgh en Londen. Scènes ervan werden tijdens de herdenking van vijfenzeventig jaar D-Day in 2019 vertoond voor een publiek bestaande uit koningin Elizabeth en verschillende andere westerse staatshoofden en regeringsleiders.

Underdog

Filmproducenten van StudioCanal en Working Title zagen potentie om het verhaal over de underdog die zijn superieuren op andere gedachten moest brengen te verfilmen. “Zo vaak vertellen mensen leiders alleen maar wat ze willen horen,” aldus uitvoerend producent Ron Halpern, “en hier was Stagg die de grote generaal Eisenhower en Monty [veldmaarschalk Bernard Montgomery] vertelde wat ze niet wilden horen. Daar is echt lef voor nodig.”

David Haig zag het meteen zitten om zijn theaterstuk op het witte doek te brengen. Hij schreef samen met de Australische regisseur Anthony Maras het script. Maras raakte naar eigen zeggen “volledig in de ban van dit onbekende verhaal over onbezongen helden wier werk van cruciaal belang was voor het welslagen van de grootste invasie over zee in de geschiedenis.” Het fascineerde de Australische filmmaker dat het doorgronden van het weer zo’n doorslaggevende factor was.

Dat Staggs weersvoorspelling inderdaad zo doorslaggevend was, bleek ook toen John F. Kennedy in 1961 voorafgaand aan zijn inauguratie aan Eisenhower vroeg wat hem op D-Day het beslissende voordeel had gegeven. De voormalige opperbevelhebber en afzwaaiende president antwoordde kort maar krachtig dat de geallieerden betere meteorologen hadden dan de Duitsers.

Impopulaire beslissingen

Maras wijst erop dat het filmverhaal over een heel ander soort van heldendom gaat dan in de meeste oorlogsfilms, namelijk over “hoe echt leiderschap eruitziet in tijden van crisis”. Het script werd geschreven in de tijd van de covid-pandemie, toen politici ook impopulaire beslissingen moesten nemen op basis van voorspellingen van wetenschappers. De grootste uitdaging was volgens de regisseur om weersvoorspellingen spannend te maken op het witte doek. Hij legt uit: “Hoe kun je de onbeschrijfelijke druk die deze mensen gedurende die 72 uur voelden voelbaar weergeven? Als er miljoenen levens op het spel staan, hoe kun je dan de juiste beslissing nemen?”

In 2024 werd begonnen met de samenstelling van de cast. Andrew Scott werd aangewezen om de hoofdrol van James Stagg te vervullen. Het was een heel andere rol dan de rollen die hij eerder speelde. Scott noemt zijn personage “niet bepaald charmant of sympathiek”, maar wel “buitengewoon begaafd”. Het zijn niet zijn karakter en voorkomen waarmee hij indruk maak, maar zijn grote deskundigheid.

James Stagg en D-Day, 6 juni 1944

James Martin Stagg werd geboren op 30 juni 1900 in de Schotse plaats Musselburgh die grenst aan Edinburgh. Na zijn studie aan de universiteit van Edinburgh ging hij werken als leraar en deed hij dienst in het Officers’ Training Corps, een reservisteneenheid voor universitair geschoolde rekruten. Daarna werd hij in 1924 als assistent in dienst genomen van het Britse meteorologische instituut. In de winter van 1932-1933 leidde hij een Britse Poolexpeditie naar het Canadese noordpoolgebied. Na in 1939 gepromoveerd te zijn aan de universiteit van Edinburgh met een scriptie over aardmagnetisme, werd hij in 1939 aangesteld als hoofdopzichter van het observatorium bij Kew Gardens.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Stagg in 1943 benoemd tot hoofdmeteoroloog verbonden aan Eisenhowers Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (SHAEF). Hij bleef verbonden aan het meteorologische instituut en verkreeg tegelijkertijd de rang van group captain in de Royal Air Force Volunteer Reserve. Het was zijn taak om Eisenhower te adviseren over de weersomstandigheden voorafgaand aan operatie Overlord, de geallieerde landing in Normandië. Daarbij werkte hij samen met de weerdiensten van de United States Army Air Forces en de Royal Navy. De getijde- en astronomische tabellen wezen uit dat de omstandigheden op 5, 6 en 7 juni 1944 het gunstigs waren, maar de weersomstandigheden waren moeilijker te voorspellen.

Op de avond van 3 juni waarschuwde Stagg Eisenhower dat het weer aan de andere kant van Het Kanaal op 5 juni ongeschikt was voor de uitvoering van de operatie. Een hogedrukgebied boven Frankrijk en een lagedrukgebied verder in het noorden zouden krachtige winden boven het Kanaal veroorzaken. Behalve met een ruwe zee moest rekening worden gehouden met bewolking die de oriëntatie voor vliegtuigbemanningen en de artillerieofficieren van de scheepskanonnen zou bemoeilijken. Staggs weersvoorspelling voor 6 juni was echter gunstig; hij verwachtte een tijdelijke opklaring boven het Kanaal. De goede weersomstandigheden op de ochtend van 6 juni zouden volgens hem tot in de namiddag aanhouden.

Staggs voorspelling voor zowel 5 als 6 juni bleek juist. De heldere hemel op de ochtend van 6 juni maakte het mogelijk om verdedigingswerken aan de kust te zien en deze te bombarderen. Hoewel de zee enigszins ruw was, leverde dit bij de militairen aan boord van de landingsvaartuigen hooguit lichte zeeziekte op. Stagg gaf later in een memo aan dat als D-Day was uitgesteld tot het volgende gunstige getij, de weersomstandigheden dan het slechtst in twintig jaar waren. “Thanks, and thank the Gods of War we went when we did”, noteerde Eisenhower eronder.

Voor zijn belangrijke bijdrage aan operatie Overlord werd Stagg in oktober 1945 door de Amerikanen onderscheiden met het Legion of Merit. In eigen land werd hij in 1954 geridderd in de Order of the Bath. Tot 1960 werkte hij als diensthoofd bij het meteorologisch instituut. Daarnaast was hij lid van de Royal Meteorological Society, waarvan hij in 1959 tot voorzitter werd verkozen. Op 23 juni 1975 overleed James Stagg op vierenzeventigjarige leeftijd. Delen van zijn dagboek uit de periode voorafgaand aan D-Day waren eerder al, in 1971, gepubliceerd onder de titel Forecast for Overlord.

Andere hoofdrollen

Voor de rol van Eisenhower in Pressure bleek Brendan Fraser een geschikte vertolker. De acteur wist aanvankelijk niets van het karakter van de opperbevelhebber en latere president, maar had ontzag voor de last die hij in juni 1944 op zijn schouders droeg. Als de landing in Normandië zou slagen, zou ‘Ike’ het succes aan zijn manschappen toeschrijven, maar bij een mislukking zou hij daarvoor zelf de volledige verantwoordelijkheid nemen. “Eisenhower gaf om zijn manschappen,” legt Fraser uit.

Wat hem betreft waren ze allemaal zijn zonen. Hij was in staat om naar iedereen te luisteren, omdat hij koste wat kost wilde slagen, maar hij deed dat niet ten koste van alles. Dat was in die tijd zeker niet gebruikelijk!

Andere hoofdrollen worden vervuld door Kerry Condon, Chris Messina en Damian Lewis. Condon speelt luitenant Kay Summersby, de assistente en chauffeuse van Eisenhower. Terwijl Messina de Amerikaanse meteoroloog Irving P. Krick vertolkt, is Damian Lewis uitgekozen om in de huid te kruipen van de Britse veldmaarschalk Bernard Montgomery.

Southwick House

Voor Southwick House, het nabij Portsmouth gelegen landhuis waar Eisenhower destijds zijn hoofdkwartier had ingericht, moest een geschikte filmlocatie worden gezocht. Het originele gebouw is in de loop der tijd namelijk ingesloten geraakt door moderne bebouwing. Uit meer dan honderd opties werd Mentmore Towers uitgekozen, een Victoriaans landhuis uit de negentiende eeuw in Buckinghamshire.

Voor het inrichten van de Operations Room werd de enorme kaart van operatie Overlord die in Southwick House bewaard is gebleven minutieus nagemaakt. Om de authenticiteit te waarborgen zijn er net als op het origineel subtiele kleurverschillen zichtbaar tussen de verschillende delen van de kaart. Deze ontstonden doordat de kaart indertijd, met het oog op strenge geheimhouding, in stukken werd gedrukt bij diverse drukkerijen verspreid over het Verenigd Koninkrijk.

Daarnaast werd op de filmset een collage gereconstrueerd van vakantiefoto’s en ansichtkaarten van de Normandische stranden. Deze waren tijdens de oorlogsjaren ingezonden door burgers, zonder dat zij wisten dat het leger ze zou gebruiken om essentiële topografische inzichten te krijgen over de landingsstranden.

Tachtig jaar terug in de tijd

Om het realisme verder te vergroten, leerden de acteurs omgaan met de meteorologische apparatuur uit de oorlogsjaren en werden ook de historische weerkaarten nauwkeurig gereconstrueerd. De belangrijkste adviseur op weerkundig gebied was Martin Young, een voormalige vicedirecteur van het Britse meteorologisch instituut met veertig jaar ervaring in het bestuderen van het Britse weer. Hij adviseerde onder meer over de inrichting van een meteorologisch kantoor in de jaren veertig.

“Toen ik net begon met weersvoorspellingen, eind jaren zeventig, leken de weersvoorspellingscentra meer op die uit de jaren veertig dan op die uit de jaren twintig van de eenentwintigste eeuw”, verklaart hij. Toen hij het decor op de filmset voor het eerst zag, stond hij versteld: “Het was alsof ik tachtig jaar terug in de tijd was gestapt.”

Het is ironisch dat tijdens de opnamen het Engelse weer de filmmakers meermaals parten speelde. Zo moesten ze op een maandag hun draaidag op Camber Sands vanwege de hoge golven en krachtige wind met een dag uitstellen, precies zoals bij D-Day ook het geval was geweest. Ondanks geavanceerde computermodellen op basis van satellietdata blijft het weer onberekenbaar.

Het ‘Met’ tijdens de Tweede Wereldoorlog

Het Britse Meteorological Office (tegenwoordig Met Office), vaak het ‘Met’ genoemd, speelde een niet te onderschatten rol tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Bij het uitbreken van de oorlog mochten weersvoorspellingen niet meer met het publiek worden gedeeld, om te voorkomen dat ook de vijand deze informatie zou gebruiken. Meteorologen van het Met, onder wie veel nieuw in dienst genomen docenten wiskunde en natuurkunde, zetten hun expertise exclusief in voor het leger. Het Met viel formeel onder het luchtvaartministerie, maar de meeste medewerkers droegen omstreeks april 1943 RAF-uniformen. Zeventig medewerkers sneuvelden tijdens de oorlog. Er is een herinneringsbrochure uitgebracht waarin alle slachtoffers uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog worden genoemd.

Terwijl meteorologen tegenwoordig beschikken over satellietdata en geavanceerde computermodellen, waren de voornaamste instrumenten tijdens de oorlog barometers en thermometers. Weersgegevens, zoals temperatuur en luchtdruk, werden verzameld via weerstations en weerballonnen. Daarnaast voerde de RAF ook vluchten uit om boven zee en vijandelijk gebied metingen te verrichten. Zo bepaalde Stagg zijn advies in juni 1944 mede op basis van gegevens die via de radio verzonden waren vanaf het kleine eiland Tiree voor de westkust van Schotland. Hier was het 518 Squadron gestationeerd, dat met Halifax-toestellen missies boven de Atlantische Oceaan uitvoerde om meteorologische metingen te verrichten. Vluchten konden tot wel tien uur duren en vonden plaats onder zware weersomstandigheden. Tijdens deze missies gingen tien vanaf Tiree ingezette vliegtuigen verloren en kwamen vierenvijftig bemanningsleden om.

De verzamelde weerdata was essentieel voor de inzet van wapens en mankracht. Zo hadden de navigators van bommenwerpers nauwkeurige informatie nodig over wind en temperatuur bij het plannen van hun routes, en moesten gezagvoerders weten of ze tijdens bombardementen vrij zicht zouden hebben. Met de middelen en kennis van toen waren Britse weerkundigen, met enige onzekerheid, in staat het weer voor de komende vierentwintig uur te voorspellen. Alle uren daarna nam de betrouwbaarheid af.

De Amerikanen maakten hun voorspellingen voor vijf dagen op basis van historische weerpatronen. Irving P. Krick, Staggs Amerikaanse collega, had hiermee successen geboekt tijdens de geallieerde campagne in Noord-Afrika, maar het grillige Britse weer liet zich op die manier niet voorspellen.

Pressure is vanaf 10 september 2026 te zien in de Nederlandse bioscopen.

Bronnen