Braziliaanse dictatuur en de kolonisatie van het Amazonegebied

Brazilië worstelt met haar regenwoud. De één verdient er een fortuin. De ander wordt er vermoord. En de rest van het land zucht onder een dikke laag smog tijdens het brandseizoen of kampt met overdadige – of juist uitblijvende – regenval. De huidige regering Lula heeft de ergste uitwassen van zijn voorganger weten in te dammen, maar krijgt toch maar gedeeltelijk grip op dit immense gebied.

Ik was op zoek naar non-fictie over de aanvang van dit drama, dat in de jaren 1970 ligt. De Braziliaanse dictatuur besloot toen dat ze het land wilde ontwikkelen door de noordelijke regio te ontsluiten. Dit ging onder het motto integrar para não entregar, integratie om het land niet kwijt te raken aan de buren. Een ander uitgangspunt was land zonder mensen voor mensen zonder land. Brasília vergat voor het gemak even dat het regenwoud al bewoners had, en hoefde dan evenmin aan de slag met moeizame landhervormingen.

Wat bewoog deze autocratie om aan zo’n megaonderneming te beginnen? Waren er geen gemakkelijker projecten te verzinnen, die minder geld en moeite zouden kosten en meer zouden opleveren? En wat betekent het dat een dictatuur hier aan begon, en geen democratie?

Verbazingwekkend genoeg is er nog niet zo veel non-fictie geschreven over dit thema. Ik was dus blij verrast om te zien dat er nu net, in april 2025, twee nieuwe publicaties zijn verschenen bij het Duitse Bibliotheca Luso-Afro-Brasileiro. Het eerste deel wil ik hier bespreken. Het gaat om The Brazilian Amazonia in Change I, opening up and colonization in the 1970s door Jan Kleinpenning, een Nederlandse professor emeritus in de sociale geografie.

Verouderde bronnen

Gelijk aan het begin lopen we tegen een probleem aan. De auteur heeft, zoals hij in de inleiding schrijft, zijn eigen publicaties uit de jaren zeventig en vroege jaren tachtig afgestoft, gebundeld, vertaald naar het Engels, en nu in de vorm van dit boek opnieuw gepubliceerd. Dat maakt dat de bronnen waar deze studie op steunt inmiddels hopeloos verouderd zijn. De laatste vijfenveertig jaar aan literatuur ontbreekt. Dat maakt het betoog en de concepten waar het op steunt bij vlagen sterk gedateerd.

Het feit dat de Braziliaanse regering een dictatuur was, blijft zo’n beetje ongenoemd. Wat was dit voor regime? Wat waren haar idealen, haar ideologie? Hoe was ze aan de macht gekomen en hoe ging ze met andersdenkenden om? De kolonisatie van de Amazone was bij uitstek een politiek project. Dus hoe dacht het regime over natuur en over het regenwoud? Over de inheemse bevolking en over de beoogde kolonisten, de nordestinos? En wat waren haar ideeën over ontwikkeling en het bijbenen van de Eerste Wereld? Dit komt allemaal niet of nauwelijks aan de orde.

Developmentalistisch

Bovendien is de tekst, net als de beleidsmakers uit de jaren 1970, sterk developmentalistisch van aard. Ontwikkeling is het uitgangspunt. Het is niet altijd even duidelijk of dit de verwachtingen van het regime waren, of meer algemene verwachtingen die destijds ook door de auteur werden gedeeld. De ideeën die aan de basis liggen van het Braziliaanse plan om de Amazone te ontginnen worden niet of nauwelijks geproblematiseerd of in hun tijd geplaatst.

Het is fascinerend om te zien hoezeer de opvattingen over ontwikkeling en vooruitgang in vijftig jaar tijd zijn veranderd. De tekst strooit met getallen en percentages. Economische groei lijkt in de plannenmakerij enkel mogelijk door de ruimtelijke expansie van primaire activiteiten, zoals veeteelt, houtkap en mijnbouw. Het ademt maakbaarheid en optimisme.

Tegelijkertijd is er geen aandacht voor structurele hervormingen. Er wordt amper gesproken over de bijzonderheden van het tropische ecosysteem, en ook de inheemse bevolking moet het doen met een enkele bijzin. In de huidige literatuur ligt de nadruk veel sterker op de onmogelijkheid om naar Westers model te leven in het Amazonegebied, en de schade die ontstaat door de pogingen om dit toch te doen.

Bij het bespreken van de praktijk komt het boek meer tot z’n recht. Een casestudy behandelt de kolonisatie in en om het slaperige stadje Altamira, begin jaren 1970. Kleinpenning concludeert dat de regering liever in megaprojecten investeerde, dan in de noodzakelijke ondersteuning voor de kolonisten uit het noordoosten. De keuterboertjes waren ongeschoold in tropische landbouw en moesten het regenwoud met schoffel en bijl te lijf. Bedrijven uit het zuiden kregen een fiscale voorkeursbehandeling en gingen er met de winst vandoor. Zo smeerde het kolonisatiebeleid de structurele problemen van Brazilië alleen maar uit over een groter gebied.

Conclusie

Ik had gehoopt op een vlot geschreven monografie over de Braziliaanse dictatuur (1964-85) en haar Amazonebeleid. Dat is dit boek niet. Het voornaamste probleem is, zoals gezegd, dat het een heruitgave is van teksten uit de jaren 1970 en vroege jaren 1980. Dat maakt het betoog gedateerd. Om de politieke context te reconstrueren, moet je heen en weer bladeren en deels van achter naar voren lezen. Dat duidt gelijk op een tweede manco: doordat het een bundeling van losse artikelen betreft, is de ordening van de informatie niet altijd optimaal.

Dus rijst de vraag: wat is de meerwaarde van deze publicatie? In zekere zin is het een tijdscapsule die de opvattingen en inzichten uit de jaren 1970 heeft geconserveerd, en valt dus eerder te lezen als een bron dan als een historisch onderzoek. Het bevat een schat aan toenmalige argumenten waarom het koloniseren van de Amazone een goed idee is, hoe je dit het beste aan kunt pakken, en wat er van te verwachten valt. Bovendien toont het hoe weinig er bekend was en rekening gehouden werd met de bijzonderheden van een tropisch ecosysteem. Pas in het voorwoord en de conclusie, die dan wel weer uit 2025 stammen, worden er kritische noten geplaatst. Voor een goede monografie over de Braziliaanse dictatuur en haar Amazonebeleid moet ik dus nog even verder zoeken.