D66 wilde het bestel laten ontploffen

Sinds 23 februari is Rob Jetten premier van Nederland. Hij is met zijn achtendertig jaar de jongste premier ooit. Ook is hij de eerste die openlijk voor zijn homoseksualiteit uitkomt. Hij is bovendien de eerste regeringsleider van D66. Wat is dat eigenlijk voor partij, D66?

Ze bestaat sinds zaterdag 13 april 1966. Haar oprichtingsvergadering vond, al dan niet toevallig, plaats enkele uren na de Nacht van Schmelzer, die de vaderlandse politiek zo op zijn kop zette en die samenwerking tussen de PvdA en de KVP (en de andere twee christelijke partijen) jarenlang onmogelijk maakte.

De initiatiefnemers waren bijeengekomen om D66 in het leven te roepen, ofwel Democraten 1966. Ze waren allemaal rond de dertig, hoogopgeleid en progressief. Een flink aantal van hen werkte in de journalistiek, onder wie Hans van Mierlo, Hans Gruijters en Jan Sampiemon.

Opvatting

Wat hen bond, was de opvatting dat er iets mis was met de Nederlandse politiek. Het bestel was vastgelopen. De burger mocht om de vier jaar zijn stem uitbrengen. Verder had hij niets te vertellen. Na elke verkiezing kwam er een grijs compromissenkabinet, waarin niemand zich herkende. Van een echte democratie was geen sprake. De groep mannen wilde iets veranderen, maar ze hadden eigenlijk geen idee hoe dat moest. ‘Au fond had niemand van ons behoefte aan het oprichten van een nieuwe politieke partij,’ herinnerde Hans van Mierlo zich later.

In dat eerste gesprek hadden we het over de verouderde spelregels in de Nederlandse politiek en het slecht functioneren van ons democratisch systeem. We vonden dat we nu maar eens met een nieuw initiatief voor de dag moesten komen, maar dan wel zo dat we er het in beginsel allen over eens waren.

De Brabander Van Mierlo (geboren in 1931) groeide al snel uit tot de belangrijkste man van het groepje. Hij werd dan ook als lijsttrekker aangewezen. Zijn reputatie maakte hij helemaal waar door zijn optreden in een legendarisch reclamespotje op tv. Met nonchalant openhangende regenjas slenterde hij daarin door de Amsterdamse binnenstad, mijmerend over wat er allemaal mis was in de Nederlandse politiek en over de idealen van zijn partij.

Effect

Het spotje had effect. D66 kreeg in 1967 bij zijn eerste verkiezingsdeelname 7 zetels. Tegenwoordig zijn we wel iets anders gewend bij nieuwkomers (ook bij anderen trouwens), maar destijds was het een sensatie. Het trok zelfs de aandacht van de New York Times die op zijn voorpagina een foto afdrukte van een breed lachende Van Mierlo, een flesje bier triomfantelijk in de lucht gestoken.

D66 bleef daarna bestaan als een partij met een pragmatisch, zij het overwegend progressief karakter, die sterk wisselende verkiezingsresultaten haalde en af en toe in het kabinet vertegenwoordigd was. Van het ontploffen van het politieke bestel, waarvan Van Mierlo ooit had gesproken, was evenwel geen sprake.

Van Mierlo, die sterke sympathieën voor de PvdA koesterde, nam in de jaren zeventig afscheid van de politiek. Hij werd vervangen door de wat conservatiever ingestelde Jan Terlouw. In de jaren tachtig kwam Van Mierlo weer terug.

Succes

Zijn grootste succes haalde hij in 1994. Toen scoorde hij niet alleen het recordaantal van 24 zetels, hij wist ook voor het eerst een regering zonder CDA (of de christendemocratische partijen) af te dwingen. Hij werd in het eerste paarse kabinet minister van Buitenlandse Zaken.

In 1998 zei hij definitief vaarwel tegen de politiek. Zijn vervanger heette Els Borst, de minister van Volksgezondheid, en later Thom de Graaf, lid van de Tweede Kamer en fractievoorzitter. Omdat die in 2003 vicepremier werd, maakte hij plaats voor Boris Dittrich, eveneens tot dan toe Kamerlid. In 2006 werd de partij, die zich sinds 1985 D66 noemde (daarvoor had ze D’66 geheten), bijna opgeheven wegens de te verwachten slechte uitslag. Ze haalde toch nog 3 zetels. Dat gebeurde onder lijsttrekkerschap van ex-minister Alexander Pechtold, de man die het komende decennium een allesbepalende rol zou spelen.

Geur van schandaaltjes

Onder leiding van de gevatte en geestige Pechtold begon de partij weer te groeien, al duurde het vrij lang voor weer een aanvaardbaar niveau bereikt was. In een geur van schandaaltjes en achtervolgd door slechte peilingen moest Pechtold in 2018 aftreden. Jetten volgde hem op. Althans als fractievoorzitter. Het partijleiderschap moest hij in 2021 overlaten aan Sigrid Kaag, de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (korte tijd ook van Buitenlandse Zaken), die door haar emotionele betogen sterk de aandacht had getrokken. Hij stelde zich niet eens verkiesbaar, zo zeker was hij ervan dat hij het toch niet van Kaag kon winnen.

Nadat zij een vrijwel zeker lijkende achterstand in de opiniepeilingen had omgezet in een fraaie verkiezingswinst (24 zetels, een evenaring van het record van Van Mierlo) werd zij in Rutte IV minister van Financiën. Maar het kabinet zat niet lang: in 2023 waren er nieuwe verkiezingen nodig. Kaag was geen lijsttrekker meer. Zij verliet de politiek omdat haar werk en de drukte erom heen ‘een wissel trok’ op haar privéleven en gezin.

Pover

Jetten greep zijn kans en volgde haar op. Zijn eerste verkiezingsresultaat was heel pover: 9 zetels. Toen na de afgang van een door de populistische PVV gedomineerde coalitie er weer nieuwe verkiezingen werden gehouden, sloeg hij toe met 26 zetels. Hij was daarmee overigens net de grootste. Ook de PVV had 26 zetels, maar moest het qua stemmenaantal afleggen tegen D66.

Zal Jetten het bestel laten ontploffen? Het regeerakkoord dat hij met VVD en CDA heeft gesloten (een minderheidscoalitie) biedt daar weinig uitzicht op. D66 is een echte middenpartij geworden.