De vervolging van Joodse Doven tijdens de Holocaust

Terwijl de geschiedschrijving over de Holocaust in Nederland bibliotheken vult, bleef één groep decennialang vrijwel onzichtbaar: de Joodse Doven.¹ Het monument ‘De wereld bleef doof’ in Amsterdam herinnert aan een groep die niet alleen slachtoffer was van terreur, maar ook van een nagenoeg totale communicatieve isolatie. Hoe overleefde een gemeenschap die letterlijk geen waarschuwingen kon horen?

De Tweede Wereldoorlog wordt vaak beschouwd als een van de meest diepgaand onderzochte periodes uit de moderne geschiedenis. Toch is er voor het lot van de Dove Joden in Nederland opvallend weinig aandacht geweest. Waar de laatste decennia het domein van de Deaf Studies groeide, lag de nadruk vooral op taalkunde en cultuur. De wereld bleef, conform de naam van het monument in het Amsterdamse Hortusplantsoen, lange tijd doof voor hun specifieke oorlogsgeschiedenis.

Dankzij het werk van de stichting Dovenshoah, opgericht door overlevenden Elly Muller-Engelsman, Eduard de Leuw en Flip Delmonte, is er een begin gemaakt met het vastleggen van deze verhalen. De stichting benadrukt dat de Joodse dovengemeenschap voor 1940 een bloeiend onderdeel van Amsterdam was, maar door de oorlog nagenoeg werd weggevaagd. Dit artikel duikt in de wijze waarop deze groep de Holocaust probeerde te overleven ondanks hun zogenoemde ‘dubbele discriminatie’.

Handicap als ideologisch doelwit

De vervolging van Doven begon bij de wortels van de nazi-ideologie. Gehandicapten waren, naast Joden en Roma, een primair doelwit van de plannen van Hitler om een ‘Arisch Übermensch-ras’ te creëren. De nazi’s hanteerden een doctrine van menselijke ongelijkheid waarbij ‘inferieure’ individuen werden uitgesloten om de ‘zuiverheid’ van het volk te garanderen.

Deze uitsluiting was gestoeld op de eugenetica, een beweging die het menselijk ras wilde verbeteren door selectief ‘fokken’. Al in juli 1933 voerden de nazi’s een sterilisatiewet in voor personen met erfelijke fysieke of mentale schade, waaronder doofheid. In de publieke opinie werden zij gereduceerd tot Ballastexistenzen: nutteloze eters met een lage economische waarde. De overgang van uitsluiting naar massamoord werd ingezet met Operation T4, waarbij artsen de opdracht kregen patiënten die ‘het leven niet waardig waren’ te elimineren. Joodse Doven bevonden zich in het epicentrum van deze haat; zij werden niet alleen vervolgd om hun afkomst, maar hun handicap werd door de nazi’s gebruikt als rechtvaardiging voor directe moord bij aankomst in de kampen.

Het verenigingsleven als anker

Vóór de Tweede Wereldoorlog vormden de Dove Joden een integraal en hecht onderdeel van de Nederlandse samenleving, in het bijzonder in Amsterdam. Doordat zij vaak in internaten opgroeiden, ontstond er een sterke onderlinge band die verder ging dan religie of afkomst. Voor velen was hun doof-zijn de primaire identiteit; zij voelden zich vaak eerst ‘Doof’ en pas daarna ‘Joods’. Dit kwam mede doordat communicatie binnen de eigen familie vaak moeizaam was, terwijl men in de dichte kring van de dovengemeenschap volledig begrepen werd.

Het verenigingsleven was de ruggengraat van deze gemeenschap. Joodse Doven waren vaak lid van algemene verenigingen in steden met openbare instituten. Tijdens de bezetting bleek de solidariteit binnen deze groepen groot. Er zijn verslagen van horende Doven die hun Joodse vrienden bleven bezoeken ondanks de strikte verboden van de bezetter. Zij hielpen met het doen van boodschappen of het regelen van distributiekaarten. Toen de systematische deportaties begonnen, werd dit sociale netwerk echter in rap tempo vernietigd.

Communicatie als barrière tussen leven en dood

Het gebrek aan informatie leidde tot hartverscheurende situaties. Voor horenden was de situatie na een razzia al uiterst onzeker, maar voor Doven was de isolatie totaal. Zij misten niet alleen bevelen, maar ook de informele geruchtenstroom die cruciaal kon zijn voor overleving.

Een schrijnend voorbeeld van deze communicatiekloof is het verhaal van de Dove oom van Elly Muller-Engelsman. Hij kreeg in Westerbork de kans om vrij te komen op één voorwaarde. Hij stemde in, niet wetende dat hij tekende voor castratie. Pas veel later drong de gruwelijke betekenis van die afspraak tot hem door. Dit toont aan hoe kwetsbaar Dove Joden waren; zonder een vertrouweling die hun taal sprak en de buitenwereld begreep, waren zij volledig overgeleverd aan de grillen van hun vervolgers

De rol van de Doveninstituten

In Nederland speelde het leven van Dove Joden zich grotendeels af rond de grote onderwijsinstituten in Amsterdam, Groningen en Rotterdam. Deze scholen boden een internaat waar kinderen van jongs af aan een hechte gemeenschap vormden. Hoewel de instituten het gebruik van gebarentaal probeerden te onderdrukken ten gunste van het leren spreken (het oralisme), ontwikkelden de leerlingen onderling een eigen rijke taal.

Tijdens de bezetting probeerden sommige directies hun Joodse pupillen te beschermen. In Groningen zette directeur Büchli zich in om Joodse leerlingen zoals Leo Louis Monasch en David de Levie op school te houden, zelfs nadat zij officieel verwijderd moesten worden. In maart 1942 vroeg de Joodse Raad in opdracht van de bezetter echter gedetailleerde informatie op over deze leerlingen. Op 5 oktober 1942 werden de laatste Joodse leerlingen in Groningen afgeschreven ‘wegens vertrek naar elders’, een eufemisme voor de deportatie naar Westerbork en uiteindelijk de gaskamers van Auschwitz.

Niet alle ervaringen op de scholen waren echter louter positief. Getuigenissen maken melding van leerkrachten die in nazi-uniform voor de klas stonden of probeerden vleesbonnen te verkrijgen van Joodse leerlingen wier vaders slager waren. De communicatiekloof zorgde ervoor dat veel leerlingen pas op het allerlaatste moment beseften welk gevaar er dreigde.

Dubbele discriminatie: De armband ‘Taub’

Binnen de dovengemeenschap wordt vaak gesproken over ‘dubbele discriminatie’. Dove Joden waren immers niet alleen slachtoffer van antisemitisme, maar ook van de nazi-antipathie tegen gehandicapten. Dit werd visueel gemaakt door een gele armband met de zwarte tekst ‘Taub’ (Doof), die zij soms naast de Jodenster moesten dragen. Hoewel dit officieel diende om soldaten te waarschuwen dat iemand bevelen niet kon horen, werkte het in de praktijk vaak als een schietschijf. Overlevende Flip Delmonte herinnerde zich dat een Duitser hem vertelde dat de band handig was:

Dan weet ik dat ik niet hoef te waarschuwen als ik schiet.

Toch plaatsen historici een kanttekening bij de term ‘dubbele discriminatie’. Uit onderzoek van onder meer Schuchman en Ryan blijkt dat Dove Joden in de eerste plaats werden vervolgd omdat ze Joods waren. Niet-Joodse Doven in Nederland bleven immers grotendeels ongeschonden. De doofheid was echter wel de factor die de overlevingskans drastisch verlaagde zodra zij in de raderen van de kampen terechtkwamen. Het doof-zijn vormde een continu risico: wie een bevel om te stoppen niet hoorde, werd neergeschoten omdat de bewakers dachten dat de gevangene wilde vluchten.

Anna’s Stille Strijd: De kracht van camouflage

Hoe overleef je in een omgeving waar informatie het verschil betekent tussen leven en dood? Het verhaal van Anna Vos-van Dam biedt een aangrijpend antwoord. Haar overleving in Auschwitz-Birkenau was een wonder van vindingrijkheid en solidariteit. Anna overleefde zeven maanden in het kamp dankzij de hulp van haar horende nicht. De twee vormden een overlevingsunit waarbij de nicht fungeerde als Anna’s oren en stem.

Bij aankomst kreeg Anna van een soldaat een bordje met ‘Doofstom’ om haar nek. Haar nicht begreep intuïtief de dodelijke logica van de nazi’s: wie als ‘gebrekkig’ werd aangemerkt, ging direct naar de gaskamer. Ze griste het bordje van Anna’s nek en gooide het weg. Een neefje van hen, die ook Doof was, kreeg eenzelfde bordje om. Anna heeft, tevergeefs, geprobeerd om haar neef te alarmeren dat hij het bordje weg diende te halen. Hij had het echter niet door en zwaaide alleen maar naar hen…

Tijdens de urenlange appèls bewoog de nicht onopvallend haar lippen en maakte een geluid wanneer Anna’s nummer werd afgeroepen, zodat de bewakers dachten dat Anna zelf antwoordde. Anna leerde haar lippen stijf op elkaar te houden en vermeed elke vorm van gebarentaal. Gebaren trokken de aandacht van de bewakers en werden als ‘verdacht’ beschouwd. Door de enorme chaos en de vele verschillende nationaliteiten in het kamp, viel Anna’s zwijgen niet op. Men dacht simpelweg dat ze een buitenlander was die de taal niet sprak. “Ik overleefde door onzichtbaar te zijn,” zou zij later verklaren. Zonder haar nicht, zo stelt ze onomwonden, had ze het kamp nooit levend verlaten.

De stilte na de bevrijding

Na 1945 keerden de weinige overlevenden terug in een land dat hen niet met open armen ontving. De dovengemeenschap was getraumatiseerd en gedecimeerd. De stem van de Dove Jood raakte verloren in de grote verhalen van de wederopbouw. Wat de situatie extra pijnlijk maakte, was de langdurige ontkenning van hun specifieke leed op internationaal niveau.

In Duitsland werden gehandicapte slachtoffers na de oorlog jarenlang niet erkend als slachtoffers van raciale vervolging. De naoorlogse Duitse staat hanteerde het kille standpunt dat de verplichte sterilisaties onder de nazi-wetgeving ‘volgens de juiste procedures’ waren verlopen. Slachtoffers kregen geen vergoeding en moesten vaak zelf bewijzen dat de medische diagnose die tot hun sterilisatie leidde, onjuist was. Deze institutionele ‘doofheid’ zorgde ervoor dat de erkenning voor de vervolging van Doven en gehandicapten pas decennia later op gang kwam.

Het monument in het Amsterdamse Hortusplantsoen staat er nu als een blijvende herinnering aan de dertien leerlingen die rechtstreeks vanuit hun veilige schoolomgeving de dood in werden gestuurd. Het herinnert ons eraan dat de nazi-ideologie niet alleen gericht was op ras, maar op alles wat zij als ‘afwijkend’ of ‘economisch nutteloos’ beschouwden. Daarom mogen wij hen nooit vergeten. Nooit.

Noten