Geert van Oorschot, de flamboyante heer achter de beroemde uitgeverij

Het bescheiden boek Alsof het gedrukt staat – 80 jaar Van Oorschot in kleine geschiedenissen geeft een aardige inkijk in het reilen en zeilen van een uitgeverij die (ook letterlijk) naam kreeg door één man: Geert van Oorschot. Een flamboyante heer, die vriendschap en een zakelijke relatie in elkaar liet overvloeien, vanaf 1943 talrijke bekende auteurs ‘binnenhaalde’ en mooie verzamelde werken uitgaf.

Arjen Fortuin (NRC) schreef eerder een biografie over deze markante uitgever en nu doolt hij door het pand van de nog steeds bestaande uitgeverij aan de Amsterdamse Herengracht, vanaf het souterrain met pakkamer en stellingen vol boeken, naar boven tot op zolder, waar ooit de familie Van Oorschot woonde en nu de Schrijversvakschool gevestigd is.

De titel van het nieuwe boek verwijst naar de hele of halve verzinsels die de uitgever opdiste, zoals het verhaal dat hij in een hotel in Harlingen een nacht doorbracht met de door hem bewonderde dichter Vasalis, zonder te vermelden dat ze in aparte kamers sliepen. Veel later schreef deze ‘vrouwendief’ als weduwnaar aan Linda van Dijk, die de hoofdrol speelde in een van zijn verfilmde boeken:

…dat ik van je hou – doodgewoon maar heftig van je hou – en dat ik zou willen dat je mijn vrouw zou kunnen zijn, zou willen zijn.

Gerard Reve hield hem voor ‘een querulant met hysterische inslag’, maar zei ook: ‘Andere uitgevers zijn oplichters en dieven, hij echter zou zijn auteurs nooit bestelen’. Roemrucht waren de borrelavonden die hij soms samen met vrouw Hillie met optredens organiseerde, waar ook huisvriend Carmiggelt aanwezig was, hoewel zijn boeken elders werden uitgegeven.

Russische Bibliotheek

Berucht was meneer Van Oorschot bij boekhandelaren, die hij consequent en listig tijdens zijn bezoeken meer boeken in de maag wist te splitsen dan zij aanvankelijk bedacht hadden. Hij richtte ook literair tijdschrift Tirade op, waarvan het vijfhonderdste nummer onlangs verschenen is en schreef onder het pseudoniem R.J. Peskens geen onverdienstelijke literatuur. Daarnaast startte hij de Russische Bibliotheek met het voor Van Oorschot karakteristieke dundruk papier, evenals ‘Het volledige werk van Multatuli’ en het ‘Verzamelde werk’ van Maarten Biesheuvel, waarvan hij eerder werk had geweigerd. Dat overkwam ook Wolkers, Harry Mulisch en Arnon Grunberg, terwijl A. F. Th. Van der Heijden, na een afspraak gemaakt te hebben, toch niet de uitgeverij binnen durfde te gaan.

Het liep soms ook uit op ruzie met auteurs, zoals met Voskuil en Albert Vigeolis Thelen, die de relatie als volgt typeerde:

Hoe de uitgever G.A. van Oorschot mij ontdekte, lanceerde en castreerde.

Conflicten en rechtszaken

Bij zijn dood stuurde hij al zijn vrienden een een afscheidsbrief met bankbiljetten van duizend gulden bij de envelop ingesloten. Fortuin: ‘Grote en middelgrote conflicten lopen als een rode draad door de geschiedenis van de uitgeverij, zeker door de eerste helft ervan’, waarbij ook rechtszaken geen uitzondering waren, onder ander vanwege een conflict in deze eeuw nog met Joop Schafthuizen, weduwnaar van ‘de volksschrijver’. Ook met Reve zelf was de relatie al jaren tevoren in de rechtbank geëindigd.

Renate Rubinstein begon als ‘tikjuffrouw’ op de uitgeverij, Helmut Salden was tijdenlang de vaste boekvormgever en bekende auteurs, waarvan een deel de P.C. Hooftprijs kregen toegekend, zijn Willem Frederik Hermans, Karel van het Reve, Anton Koolhaas, Tijs Goldschmidt, maar ook bijvoorbeeld J.J. Voskuil met zijn in delen uitgegeven (5500 pagina’s tellende) roman Het Bureau, waarvan de originelen in ijzeren kisten nog op de tweede verdieping van het pand staan, waar in 1922 al een grote kluis gebouwd was die nu vol ordners en mappen met auteurscontracten ligt.

Toen Geert medewerkster Gemma Nefkens aannam zei hij haar, dat ze uitverkoren was uit een kolossale hoeveelheid kandidaten, terwijl later bleek dat ze de enige was, maar ze bleef wel zevenendertig jaar voor de uitgeverij werken, in de latere jaren samen met zoon Wouter van Oorschot, tot hij in 2015 vertrok.

Van Oorschot is een van die uitgeverijen, die sterk samenhangen met de oprichter en zijn familie. In Rotterdam bestaat nog steeds Uitgeverij Donker, ooit opgezet door de markante Ad Donker, opgevolgd door excentrieke zoon Willem en nu voortgezet door Willems weduwe. Volgens Fortuin is het nog steeds zo dat hedendaagse auteurs met ontzag praten over Van Oorschot, ook vanwege de huiselijke sfeer waarin ze opgenomen worden, en ‘vanwege de zekerheid dat hun werk in goede handen is…’.