Middeleeuwse IJsselkogge na jarenlange conservering klaar voor restauratie

De IJsselkogge, een uitzonderlijk goed bewaard middeleeuws handelsschip uit de vijftiende eeuw, is na bijna tien jaar conservering klaar voor transport. In januari verlaat het schip Museum Batavialand in Lelystad, waar het sinds de berging in 2016 is onderzocht en geconserveerd. In Zwartsluis zal het schip vervolgens gerestaureerd worden om daarna in Kampen een museale bestemming te krijgen.

De IJsselkogge werd in 2011 ontdekt in de IJssel bij Kampen, tijdens archeologisch bodemonderzoek in het kader van het project Ruimte voor de Rivier. Dit project had tot doel de rivier meer ruimte te geven om toekomstige overstromingen te beperken. Het onderzoek leidde tot de vondst van meerdere scheepswrakken, waaronder dus een vrijwel intacte kogge. Dit scheepstype speelde tussen circa 1200 en 1450 een sleutelrol in de handel tussen steden rond de Noord- en Oostzee.

Kogges zijn archeologisch zeldzaam. Van dit scheepstype zijn slechts enkele tientallen wrakken bekend, waarvan maar een beperkt aantal in relatief goede staat bewaard is gebleven.

Al vroeg na de ontdekking ontstond het vermoeden dat de kogge niet ‘gewoon’ was vergaan, maar om een andere reden op de rivierbodem belandde. Het schip werd namelijk leeg aangetroffen en lag op een strategische locatie. Onderzoek heeft uitgewezen dat de kogge waarschijnlijk opzettelijk is afgezonken om de loop van de IJssel te beïnvloeden. In de late middeleeuwen werden afgedankte schepen vaker ingezet als onderdeel van waterbouwkundige ingrepen, bijvoorbeeld om oevers te versterken of stromingen te sturen. Een vorm van middeleeuws watermanagement.

Berging en conservering

Vanwege de uitzonderlijke staat van het wrak besloten Rijkswaterstaat, de gemeente Kampen, de provincie Overijssel en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) om het schip in 2016 in één geheel te bergen. Het schip werd vervolgens overgebracht naar Museum Batavialand in Lelystad, waar een speciaal conserveringsstation was gebouwd.

De conservering nam meerdere jaren in beslag. In de eerste fase werd het scheepshout continu nat gehouden met een computergestuurde beregeningsinstallatie om krimp en vervorming te voorkomen. Vervolgens is het hout behandeld met polyethyleenglycol (PEG), een conserveringsmiddel dat het water in de houtcellen vervangt. In de laatste fase werd het schip langzaam gedroogd door de luchtvochtigheid gecontroleerd af te bouwen.

Het schip krijgt volgend jaar een vaste plek in het toekomstige Museum Kampen, op korte afstand van de vindplaats in de IJssel. In aanloop naar het transport zijn in Museum Batavialand elf objecten te zien die bij de IJsselkogge zijn aangetroffen. Het gaat onder meer om een pikhaak, dierlijke botresten, aardewerken kannen, pelgrimsinsignes en een tinnen hanger.