Eeuwenlang liepen vorsten en andere hooggeplaatste gasten via een monumentale trap naar de belangrijkste ontvangstruimte van Paleis Het Loo. De schilderingen in het trappenhuis werden in de zeventiende eeuw niet lukraak gekozen. Ze moesten bezoekers imponeren én een boodschap uitdragen. De monumentale schildering rond de monumentale trap staat momenteel centraal in een tentoonstelling én restauratieproject.
Nieuw onderzoek naar de grote trap maakt duidelijk dat de schilderingen niet alleen een decoratieve functie hadden, maar ook dienden als politiek statement van koning-stadhouder Willem III.
De grote trap werd tussen 1690 en 1693 ontworpen door hofarchitect Daniël Marot, die het trappenhuis als één samenhangend geheel vormgaf. Van de eerste trede tot het plafond moest de ruimte vooral indruk maken. Geschilderde zuilengalerijen en doorkijkjes naar een heuvelachtig landschap wekken de indruk dat binnen en buiten in elkaar overlopen. Ook de geschilderde opening in het plafond – een zogeheten oculus – speelt hierin een grote rol en versterkt de illusie van een hoge en open ruimte.
Hofschilder Robbert Duval was verantwoordelijk voor de schilderingen rond de trap. Dit monumentale werk beslaat een oppervlakte van ruim 550 vierkante meter en is daarmee de op één na grootste schildering van Nederland, na Panorama Mesdag.
Inspiratiebron
Voor het ontwerp van het complete trapportaal liet Marot zich inspireren door de beroemde Escalier des Ambassadeurs (Ambassadeurstrap) in Versailles, ontworpen door Louis Le Vau en beschilderd door Charles Le Brun. Deze monumentale trap was eerder gebouwd in opdracht van Lodewijk XIV, de grote politieke rivaal van Willem III. Hoewel de trap later werd afgebroken, is dankzij historische prenten bekend hoe zij eruitzag. In Apeldoorn zijn twee indrukwekkende schaalmodellen van deze trap te bewonderen. Vooral de figuren uit verre delen van de wereld vormden een inspiratiebron voor de schilderingen in het paleis bij Apeldoorn.
De druk pratende en gebarende Ottomaanse mannen die bovenaan de trap te zien zijn, lijken duidelijk verwant aan de figuren uit het Franse voorbeeld. Deze anonieme figuren verbeelden hooggeplaatste personen uit het Ottomaanse Rijk. Achter hen is de Bosporus bij Constantinopel, het huidige Istanbul, te zien: de strategische doorgang tussen Europa en Azië.
Onderzoek naar brieven van Willem III maakt duidelijk dat de Ottomaanse figuren meer waren dan decoratie. Met deze voorstelling presenteerde de koning-stadhouder zich als een vorst die zich op het internationale toneel bewoog. Als stadhouder van de Republiek én koning van Engeland, Schotland en Ierland had Willem III belang bij goede betrekkingen met het Ottomaanse Rijk, onder meer vanwege de handel. Tegelijkertijd zocht hij in Europa bondgenoten in de strijd tegen Frankrijk.
Details
Ook kleinere details in de schildering verwijzen naar de ambities en interesses van de voormalige bewoners. Zo symboliseert een afgebeelde papegaai Willems contacten met verre gebieden en overzeese handel, terwijl bloemen en tuinvazen verwijzen naar de liefde van Willem en Mary voor vorstelijke tuinarchitectuur.
De tijdelijke tentoonstelling maakt duidelijk dat het trappenhuis een cruciaal onderdeel vormde van de ontvangst in het paleis en als het ware fungeerde als een soort geschilderd visitekaartje van de koning-stadhouder. Via de zesendertig treden bereikten bezoekers de grote zaal, waar Willem III en Mary hun gasten ontvingen. De beschildering gaf onderweg echter al een indruk van de positie, smaak en politieke ambities van de bewoners en moest natuurlijk vooral hun grandeur uitstralen.
Tentoonstelling én restauratie
De tentoonstelling De grote trap, als muren konden praten, die nog tot en met augustus te zien is in Paleis Het Loo, richt zich op de geschiedenis en betekenis van de schilderingen in het trappenhuis. Tegelijkertijd start een omvangrijke restauratie. Die restauratie is noodzakelijk omdat de muurschildering door de eeuwen heen herhaaldelijk schade opliep door het klimaat in het trappenhuis. Vochtproblemen aan de koude noordzijde tastten de beschilderde stuclaag aan, waardoor delen begonnen af te brokkelen.
De huidige schildering is niet meer het origineel uit de tijd van Willem III. Nadat de zeventiende-eeuwse beschildering door vocht zwaar was beschadigd en begin negentiende eeuw onder een witte kalklaag verdween, bleek restauratie uiteindelijk niet meer mogelijk. Koningin Wilhelmina gaf interieurschilder Willem Fabri daarom rond 1900 opdracht een reconstructie te maken.
Het is deze reconstructie die momenteel toe is aan een grondige restauratiebeurt. Niet alleen vochtschade liet sporen na, ook een beschermende vernislaag die in de jaren tachtig werd aangebracht, blijkt de olieverf op termijn aan te tasten. De werkzaamheden zijn inmiddels, gelijktijdig met de tentoonstelling, gestart. Bezoekers kunnen het proces van dichtbij volgen en worden uitgenodigd het project financieel te ondersteunen.
Lodewijk XIV – De ‘Zonnekoning’ van Frankrijk
De trap des ouderdoms
Koning-stadhouder Willem III van Oranje
De tuinen van Paleis Het Loo
Waarschuwing: deze kast kan als schokkend worden ervaren
Koningin Wilhelmina in het ‘Rodondendronlaantje’