Rivaliteit, respect en herinnering
De relatie tussen raadpensionaris Johan de Witt en Willem III van Oranje is al eeuwen onderdeel van historisch debat. Had Johan de Witt een hekel aan Willem III en de Oranjes? Speelde stadhouder Willem III persoonlijk een rol in de moord op de gebroeders De Witt? En, staan de Oranjes en de De Witten eigenlijk nog steeds tegenover elkaar? Hoewel deze vragen misschien nooit helemaal opgehelderd zullen worden, werpen nieuwe gegevens uit de correspondentie van Johan de Witt en onderzoek in de Koninklijke Verzamelingen ook een ander licht op de relatie tussen De Witt en Oranje.
Engelse inmenging
De Witt probeert hem van dit voorstel af te brengen, maar dit mislukt. In plaats daarvan volgt een geheime clausule met alleen het gewest Holland: de Akte van Seclusie. Al snel lekt deze voorwaarde echter uit en ontstaat een storm van protest. De Witt weet zich politiek te redden door te benadrukken dat de Republiek de Oranjes niets verplicht is, bovendien zou een functie niet overerfbaar moeten zijn. Het gewone volk neemt hem dit niet in dank af.
Respect
In de dagelijkse praktijk onderhoudt De Witt goede relaties met de Oranjes. Bij gebrek aan prominente mannelijke familieleden na de dood van Willem II in 1650 behartigt Amalia van Solms de belangen van haar kleinzoon Willem III (1650-1702). In 1660 verandert de situatie als de Engelsen Willems oom Karel tot koning van Engeland benoemen. Het respect tussen Johan de Witt en de Oranjes en de Stuarts blijkt niet alleen uit de brieven die zij onderling versturen, maar ook uit het feit dat De Witt Amalia van Solms goed op de hoogte houdt van politieke gebeurtenissen. Zij is bijvoorbeeld een van de eersten die een verslag ontvangt van de Vierdaagse Zeeslag in 1666.
In 1665 raken de Republiek en Engeland opnieuw met elkaar in oorlog. Johan de Witt en Amalia van Solms vertrouwen de Engelsen niet langer. Willem III wordt Kind van Staat en afgesneden van Engelse invloeden, ondanks protest van de jonge prins. De Witt geeft Willem zelf les en gaat zelfs met hem kaatsen, maar er ontwikkelt zich waarschijnlijk geen warme relatie. In 1672 verandert alles. De Republiek raakt opnieuw in oorlog en de familie De Witt wordt zwartgemaakt. Ondanks een pleidooi van de raadpensionaris besluit Willem III niet in te grijpen of De Witt vrij te pleiten van allerlei misplaatste verwijten. Hij laat Johan de Witt vallen met zijn gruwelijke dood als gevolg.
Koning Willem I
Na de dood van de gebroeders De Witt blijft stadhouder Willem III lang aan de macht. Hij wordt in 1688 zelfs koning van Engeland. Na 1672 wordt de herinnering aan Johan de Witt eerst onderdrukt, maar al snel kunnen zijn kinderen en kleinkinderen weer deelnemen aan het openbaar bestuur.
Vanaf de achttiende eeuw gaan er bovendien stemmen op die de De Witten eren voor hun bijdrage aan de vrijheidsidealen van de Republiek en een bestuur zonder stadhouder. Zo wordt Johan de Witt een boegbeeld van verschillende politieke stromingen en een staatsman van formaat die bijna twintig jaar de Republiek tot grote hoogte heeft gebracht. Binnen deze context zijn ook de Oranjes geïnteresseerd in deze belangrijke historische figuur. Zo koopt koning Willem I in 1825 uit het bezit van een nazaat van Johan de Witt een zestal schilderijen: portretten van Johan de Witt en zijn echtgenote Wendela Bicker, Cornelis de Witt en zijn echtgenote Maria van Berckel en van Johan de Witt jr – de oudste zoon van de raadpensionaris – en zijn echtgenote en nicht – Wilhelmina de Witt.
Een monument
Binnen de koninklijke verzamelingen bevindt zich aan het einde van de negentiende eeuw al een aardige verzameling De Wittiana, voorwerpen die herinneren aan de gebroeders De Witt. Naast de portretten zijn er ook een aantal brieven aangekocht. In 1918 doet koningin Wilhelmina een duit in het zakje door een bijdrage te leveren aan een nieuw standbeeld in Den Haag. Daarnaast onthult zij dit standbeeld van de raadpensionaris op de Plaats.
In hetzelfde jaar volgt ook een beeld op de Visbrug in Dordrecht waaraan de koningin samen met haar moeder Emma en prins Hendrik een bedrag doneert. De bijdrages van het Koninklijk Huis laten zien dat de Oranjes de familie De Witt en de staatsgezinde geschiedenis van de Republiek vanaf de negentiende eeuw niet uit de weg gaan.
Meer weten?
Wie was Johan de Witt?
Johan de Witt was ridder in de Orde van de Vrolijkheid
De gruwelijke moord op de gebroeders De Witt
Willem Frederik van Nassau-Dietz – Pechvogel
De eerste scholierenstaking was in 1910
Oorlogskabinet wist al sinds augustus 1944 van prins Bernhards NSDAP-lidmaatschap