- Koning Willem I roept Russische schoonfamilie te hulp tegen opstandige Belgen
- Hem – die alles begrijpt –
- Met hoed en paraplu door Parijs
- Amour sacré de la patrie
- De Whigs krijgen vleugels
- Hoe de hazen lopen
- De zwaan en de giraffe
- De kunst van het flirten
- Lord Cupid
- Gezamenlijk optrekken
- Strijden voor het geknechte Griekse volk
- De door God gegeven monarchale orde
- Munitie verzamelen
- Een ironisch spel
- Poor little Belgium
- Aangeschoten wild
- Jetje Dondermond
- Jan Salie
- Anna Paulownapolder
Koning Willem I roept Russische schoonfamilie te hulp tegen opstandige Belgen
De Russen zijn op zoek naar ijsvrije havens. Antwerpen en Amsterdam, beide gelegen in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, voldoen aan die eis. De kroonprins van dit koninkrijk van Nederlanders en Belgen is getrouwd met een zus van de Russische tsaar. Willem en Anna Paulowna hebben dus nauwe familiebanden met Rusland. Maar de Belgen komen in augustus 1830 in opstand. Gooien zij roet in het eten van de Russische ambities, of speelt hun revolte Rusland juist in de kaart?
Maar de tsaar moet eerst goed nadenken over het verzoek. Hij wil zich niet in allerlei roekeloze en misschien weinig kansrijke avonturen storten. Hij wint inlichtingen in bij zijn ambassadeurs. Hij wil weten waarom de Britten de ongelukkige koning Willem I zo opeens hebben laten vallen en hoe de zaken er in Europa voorstaan (zie ook deel 3 van deze artikelenreeks). Welnu, het jaar 1830 is een waar revolutiejaar. Overal in Europa botsen nieuwe liberale en nationale krachten met de gevestigde, conservatieve en autocratische orde. Deze gevestigde orde is vijftien jaar geleden opgezet tijdens het Congres van Wenen en tsaar Nicolaas I is er een groot voorstander van.
Hem – die alles begrijpt –
In de maand juli springt een van de eerste liberale revolutionaire vonken over in Parijs.
De ultraconservatieve en ultrakatholieke koning Karel X wil de oude rechten van adel en kerk herstellen en daarbij de persvrijheid inperken en het parlement buiten spel zetten. Op religieus gebied maakt de verdwaasde vorst het met zijn voorstellen wel heel erg bont. Alleen een kerkelijk huwelijk kan nog maar geldig zijn. Vrouwen die alleen een burgerlijk huwelijk hebben gesloten worden ’hoeren en concubines’ genoemd. Zijn de mannen dan automatisch pooiers? Dat dan weer niet.
Als de ‘heilige kelk of hostie’ wordt onteerd, moet de godslasteraar voor een jury verschijnen die uitsluitend uit gelovige rooms-katholieken bestaat. Zij kunnen de doodstraf opleggen. Maar volgens de rechtzinnige ijveraars is zelfs een gerechtelijke dwaling uiteindelijk geen ramp. De vermeende heiligschenner verschijnt dan immers voor zijn natuurlijke rechter in de hemel, voor ‘Hem-die alles begrijpt‘. Die opperste rechter kan als enige werkelijk vergeven. Het is dus geen straf wanneer een onschuldige voortijdig voor de enige ware rechtspraak mag verschijnen.
Met hoed en paraplu door Parijs
In drie glorieuze dagen van 25 tot en met 27 juli 1830 (Les Trois Glorieuses) wordt dit absurde en rigide regime door journalisten, studenten en arbeiders omvergeworpen. Karel X vlucht naar Engeland. Daar wordt hij met weinig warme sympathie ontvangen. In zijn plaats zetten liberale politici Louis Philippe I op de troon. Hij wordt ook wel de ‘burgerkoning’ genoemd. Een burgerkoning dient de Fransen en niet Frankrijk. Het is een subtiel verschil dat van Louis Philippe een ware ‘Roi des Français’ maakt. De pretentieloze vorst presenteert zich als een eenvoudige koning, wars van een goddelijk recht op de troon. Zo wandelt hij graag met zijn hoge hoed en paraplu door de straten van Parijs, minzaam buigend naar de gegoede burgerij wier vertegenwoordiger hij graag wil zijn. De bijzonder autocratisch regerende tsaar Nicolaas I heeft zijn eerste geduchte liberale tegenpool gevonden.
Amour sacré de la patrie
Het revolutionaire vuur uit Parijs slaat over naar Brussel
Exact een maand later, op 25 augustus 1830, komen burgers en arbeiders in Brussel in opstand. Een opruiende opera over onderdrukte Napolitanen is de vonk die het kruitvat doet ontploffen. De emotioneel opzwepende aria Amour sacré de la patrie zet de gemoederen in lichterlaaie. Het mikpunt van verzet is koning Willem I. Hij is een toonbeeld van gematigdheid in vergelijking met de rabiate Karel X. Voor de Belgische rebellen maakt dat weinig uit. Zij ruiken hun kans en gaan die grijpen. Tsaar Nicolaas moet alweer een nieuw en even verontrustend liberaal gevaar het hoofd zien te bieden.
De Whigs krijgen vleugels
Het revolutionaire vuur uit Parijs en Brussel begint ook te smeulen in Londen
De Britten gaan inzien hoe gevaarlijk star conservatisme kan zijn. Dit inzicht geeft de liberale Whigs vleugels. Zij zien meer dan ooit de noodzaak in van vergaande hervormingen. Uitbreiding van het kiesrecht voor de gegoede burgerij is dringend nodig, evenals meer vertegenwoordiging in het parlement van de industriesteden. Die steden zijn immers de steunpilaren van een andere revolutie: de Industriële Revolutie. In deze opkomende economische zwaartepunten wordt het geld verdiend dat hoge belastingen mogelijk maakt. Zij verdienen daarom meer waardering en invloed vinden de Whigs.
De conservatieve Tory regering van Wellington is tegen deze hervormingen. De oude ijzervreter verliest echter steeds meer steun en op 15 november 1830 valt zijn regering. Hij wordt opgevolgd door de liberaal Earl Grey. Juist doordat de koning relatief weinig macht heeft en het parlement des te sterker is, kan in Groot-Brittannië het revolutionaire vuur langs de weg van hervormingen tijdig worden gedoofd. Tsaar Nicolaas I, die een fundamenteel andere politieke koers vertegenwoordigt, ziet het met stijgende ergernis aan.
Hoe de hazen lopen
In Londen is al sinds 1812 Christoph Heinrich von Lieven de vertegenwoordiger van de tsaar. Na achttien jaar diplomatieke dienst weet Lieven als geen ander hoe de hazen lopen op het Britse eiland en op het continent. Maar in werkelijkheid is zijn vrouw Dorothea veel invloedrijker. Haar salons zijn welbekend in de Londense society en de fine fleur van de Britse politiek en diplomatie komt er graag haar opwachting maken. Met gravin, later prinses, Dorothea von Lieven verschijnt een van de meest fascinerende spelers op het diplomatieke toneel van Europa. Haar intrige met de Britse minister van Buitenlandse Zaken Lord Palmerston zal een belangrijke rol spelen in het lot van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Maar zo ver is het nog niet.
De zwaan en de giraffe
Dorothea is pas veertien jaar oud als zij met de dan vijfentwintigjarige knappe en veelbelovende tsaristische officier Christoph von Lieven trouwt. Zij is zevenentwintig jaar als ze haar man vergezelt naar zijn diplomatieke post in de Britse hoofdstad. Daar introduceert ze een behoorlijk vrijpostige manier van dansen, de frivole en zwierige Weense wals. De flegmatieke Britten, door toedoen van Napoleon al decennialang verstoken van de nieuwste Europese modes, kijken hun ogen uit. Gravin von Lieven weet in het begin nog niet zo goed hoe ze zich in de hoogste kringen moet gedragen. Ze is bijna net zo losbandig als haar nieuwe dans, maar later beheerst ze zich meer.
In de ogen van de wellustige mannen is ze niet bijzonder knap. Ze is lang en mager en ze heeft een uitzonderlijk lange nek, wat haar de bijnamen ‘de zwaan’ of ‘de giraffe’ oplevert. Maar de heren der schepping zijn gefascineerd door haar scherpe geest en haar uitzonderlijk talent om een intelligente conversatie te voeren. Daar is de zelfbewuste gravin zelf ook van overtuigd. “It is not fashionable where I am not”, stelt ze.
De kunst van het flirten
De behendige gravin ontwikkelt in haar salons een verfijnde verleidingstactiek waarmee ze prominente gasten moeiteloos om haar vingers weet te winden. Ze verstaat de kunst van het flirten als geen ander. Met haar vrouwelijke charmes bouwt ze vertrouwen op, ook bij de mannen die haar vooralsnog wantrouwen. Zo weet ze hen allerlei vertrouwelijke informatie te ontlokken. Maar hierbij blijft ze altijd zeer discreet, want, zoals ze zelf opmerkt: “een buitenlander die zich mengt in de Engelse politiek loopt het risico zijn nek te breken”. Maar wanneer de heerschappen haar niet langer van nut zijn, verdwijnen zij even geruisloos uit haar kring als zij erin zijn gelokt.
Wat al die politieke kopstukken haar vertellen brieft ze vervolgens snel door aan de tsaar (uiteraard via haar man). De diplomatieke depêches gaan vergezeld met inschattingen en analyses van hoog niveau. De Britse krant The Times verwoordt haar talenten in bewonderende bewoordingen:
It has been well said of Princess Lieven, that she had the clearness and virility of man’s intellect with the tact of women’s – the grace of her sex without its frivolity, and the elegance of the highest breeding without its formality.
In het onderhouden van persoonlijke relaties, die zo’n groot deel van het diplomatiek handelen bepalen, is Dorothea von Lieven vrijwel ongeëvenaard.
Lord Cupid
Prinses Lieven heeft directe lijnen met Lord Palmerston. De vraag die op de lippen van iedere rechtgeaarde roddelaar brandt, is of die directe lijnen ook via het bed verlopen? Er is geen direct bewijs voor, maar Palmerston staat bekend als Lord Cupid. Hij heeft de gewoonte om zijn liefdespijlen vooral af te schieten op getrouwde dames, dus wie weet. Maar de roddel is van ondergeschikt belang. Deze twee politieke naturen voelen zich zo tot elkaar aangetrokken omdat hun karakters zoveel overeenkomsten vertonen. Het zijn allebei persoonlijkheden vol bravoure; ze zijn scherp, ambitieus en weinig geneigd zich door sentimentele overwegingen te laten tegenhouden.
Gezamenlijk optrekken
Maar hun politieke doelen en motieven verschillen des te meer. Prinses Lieven is net als haar beschermheer tsaar Nicolaas I tegen revoluties en tegen meer invloed van de burgerij. Zij ziet het als haar diplomatieke levenswerk om de relatie tussen Rusland en Groot-Brittannië te verbeteren.
Strijden voor het geknechte Griekse volk
Prinses Lieven is erg trots op haar diplomatieke werk als het haar in 1827 lukt om Rusland en Groot-Brittannië met elkaar te laten samenwerken. De beide landen trekken samen op in de Griekse vrijheidsstrijd tegen het verzwakte Turkse Ottomaanse Rijk. Frankrijk wil ook graag meedoen en sluit zich aan. Hoewel ze allen zeggen te strijden voor het al eeuwen geknechte Griekse volk dat wanhopig naar vrijheid snakt, spelen geopolitieke overwegingen de hoofdrol. Rusland is al langer tot het inzicht gekomen dat de ijsvrije havens Antwerpen en Amsterdam ver buiten haar bereik liggen. Frankrijk en Groot-Brittannië zijn te machtige buren. Constantinopel (Istanbul) ligt veel meer voor de hand. Het ligt dichterbij en opent de Middellandse Zee voor het tsarenrijk. De Russisch-orthodoxe Balkanvolkeren kunnen in één moeite door meegenomen worden in het Russische streven naar meer invloed in deze regio.
Groot-Brittannië kijkt met argusogen naar deze gestage machtsuitbreiding van Rusland en wil grip op de situatie krijgen. Hierbij krijgt Albion hulp uit onverwachte bron: de Homerische held Lord Byron dient zich aan. De oude kwelgeest van Castlereagh weet de publieke opinie zodanig te beïnvloeden dat het Britse volk de zwaar beproefde Grieken vol overtuiging wil steunen. Byron meldt zich, gedreven door Romantische geestdrift, aan als vrijwilliger in de strijd. Maar hij bezwijkt al na drie maanden aan zware koortsen zonder één schot te hebben gelost. De verheven regels op zijn graf staan in schril contrast met zijn venijnige oproep om het graf van Castlereagh te schenden. (zie ook deel 3). Byron zal na zijn dood eeuwig voortleven, terwijl Castlereagh het beste gediend is door over zijn graf te urineren.
De Grieken veroveren uiteindelijk hun vrijheid en voor prinses Lieven is het duidelijk. Een vergelijkbare samenwerking als toentertijd zal zeker ook lukken in de Belgische kwestie. Maar zowel Nicolaas I als Palmerston twijfelen.
But there is that within me that shall tire Torture and Time, and breathe when I expire. (Maar in mij leeft iets dat marteling en tijd zal trotseren – en zal blijven ademen wanneer ik ben gestorven)
De door God gegeven monarchale orde
Het diplomatenechtpaar Lieven levert Nicolaas I waardevolle informatie over de Britse positie in de Belgische opstand. Hiermee kan de tsaar zijn voordeel doen. Maar Nicolaas is een uiterst starre conservatief met een totaal gebrek aan inzicht in de moderne ontwikkelingen in Europa. Hij doorziet niet hoe het continent zich steeds meer richting burgerlijk liberalisme en Romantisch nationalisme beweegt.
Vanuit deze ideologische reflex is de onverzettelijke tsaar onverbiddelijk tegenover revoluties en volksopstanden. Indachtig zijn door zijn broer Alexander opgezette Heilige Alliantie moeten alle legitieme vorsten elkaar helpen. De door God gegeven monarchale orde moet koste wat kost in stand blijven, want dit garandeert orde en stabiliteit binnen het Europese statenstelsel. De nauwe familiebanden met de Oranjes versterken dit gevoel van verplichting nog verder.
De tsaar ziet ook dat het zorgvuldig opgebouwde machtsevenwicht van het Congres van Wenen steeds meer gaat rammelen. Zijn vrienden in Pruisen en Oostenrijk worden steeds verder in het nauw gedreven. Groot-Brittannië en Frankrijk raken steeds beter bevriend en wagen het zelfs in innige onderlinge samenwerking te sleutelen aan de positie van de bufferstaat. Juist die beschermende gordel tegen het onberekenbare Frankrijk vormde een belangrijke garantie voor het behoud van de status quo.
Munitie verzamelen
Nicolaas verzamelt nu letterlijk en figuurlijk munitie om af te kunnen schieten op de anti-monarchale revolutionairen die zijn aanverwant Willem I het leven zo zuur aan het maken zijn. Eind november 1830 brengt de strijdbare tsaar zijn Poolse regimenten in gereedheid om uit te kunnen rukken om de afvallige Belgen neer te slaan.
Op het Congres van Wenen werd besloten dat grote delen van Polen tot het Russische rijk moesten gaan behoren. Sindsdien draagt het land de veelzeggende naam Congres-Polen. De impopulaire tsaar regeert er als koning en kweekt er vooral wrok en weerstand. Er heerst veel onvrede, angst en frustratie onder de Poolse officieren en cadetten. Zij verlangen vurig naar onafhankelijkheid en vinden veel inspiratie in de Parijse Julirevolutie en de Brusselse Augustusrevolte. Op 29 november slaat in Warschau wederom de vlam in de pan en voegen de getergde militairen de Novemberrevolutie toe aan de revolutionaire estafette van 1830.
De Polen vermoeden dat de tsaar hen misbruikt. Nicolaas I wil de onrust in eigen land bezweren door de rebelse Poolse regimenten naar een verre uithoek van Europa te sturen om ze daar een ondankbare taak te laten verrichten. De jonge mannen moeten een revolutie neerslaan van een volk dat, net als zijzelf, vurig naar onafhankelijkheid verlangt.
Een ironisch spel
De geschiedenis speelt dus weer een bijzonder ironisch spel. De tsaar zet zijn revolutiegezinde Poolse gardisten in om de revolutionaire Belgen neer te slaan, waardoor de gardisten in eigen land genoodzaakt zijn zelf een revolutie te ontketenen. Tsaar Nicolaas is gedwongen zijn loyale troepen in te schakelen om de eigen binnenlandse opstand neer te slaan. Hij moet, helaas voor Willem I, diens verzoek om bijstand afwijzen.
De ijzeren tsaar verplettert met veel geweld de Poolse opstand. Hij schaft de grondwet af en verlaagt de status van het koninkrijk naar een Russische provincie. De Poolse taal mag in officiële kringen niet meer worden gesproken en het Rooms-katholieke geloof moet plaatsmaken voor de Russische orthodoxie. Meer dan 80.000 Polen worden naar Siberië gestuurd.
Had dit alles ook de Belgen te wachten gestaan als de autocraat inderdaad was afgemarcheerd naar hun land? De mannen van de Novemberopstand ontnemen Rusland in ieder geval zijn enige reële kans om in te grijpen in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden.
Poor little Belgium
Ook in Groot-Brittannië worden de bakens verzet. Er ontstaat langzaam maar zeker een verwijdering tussen de eens zo nauw samenwerkende prinses Lieven en Lord Palmerston. De persoonlijke relatie tussen hen beiden raakt uiteindelijk ondergeschikt aan het staatsbelang. De verwijdering begint wanneer prinses Lieven probeert de Britse koers in het voordeel van tsaar Nicolaas I en koning Willem I te beïnvloeden. De prinses overschat haar invloed op de Britse minister van Buitenlandse Zaken en onderschat de koers die Palmerston uiteindelijk wil gaan varen. Palmerston moet steeds minder van Lievens interventies hebben. Hij denkt steeds vaker dat zij een spion van de tsaar is. “A busy woman must do harm, because she can do no good” zegt hij veelbetekenend. De Britse staatsman wantrouwt de Russische autocratie en haar expansiedrift in het Ottomaanse Rijk. Nicolaas I wordt onaangenaam verrast door de nieuwe Britse koers.
De relatie Lieven – Palmerston eindigt in mineur wanneer de Britse minister duidelijk voor de Belgische Opstand kiest en Russische inmenging afhoudt. Rusland kan en mag zich niet als een Europese politieagent gedragen. Palmerston zorgt ervoor dat België neutraal wordt, waardoor de Belgen toch bescherming kunnen blijven genieten. Dit houden de Britten vol tot aan de Eerste Wereldoorlog, wanneer de Duitsers “Poor Little Belgium” binnenvallen. De Britten worden door hun belofte gedwongen de brute invallers de oorlog te verklaren.
In 1834 roept de tsaar het diplomatenechtpaar terug naar St. Petersburg. Vooral prinses Dorothea werd te bemoeizuchtig en te invloedrijk. Nicolaas I wil de controle terug. Met sombere voorgevoelens keert Dorothea terug naar haar koude en verre vaderland. Daar sterven kort na elkaar haar twee jongste kinderen Arthur (die zij naar Wellington had vernoemd) en Marie aan roodvonk. Het komt niet meer goed met de eens zo hoog aangeschreven en nu zo diep gevallen prinses Dorothea von Lieven.
Aangeschoten wild
De zwaar verbolgen Willem I start een succesvolle strafexpeditie (de Tiendaagse Veldtocht). Maar als zijn zoon Willem al bijna voor Brussel staat, dreigt een groot Frans leger in te grijpen. De dreigende leeuw, die naar Frankrijk brult op het monument van Waterloo, hebben de zelfingenomen Zuiderburen bij voorbaat al richting Nederland gedraaid. De steeds driestere invloed van Frankrijk wordt nog groter als Leopold zeer strategisch opnieuw in het huwelijk treedt met een Franse prinses. Het is Louise Marie, dochter van burgerkoning Louis Philippe.
Jetje Dondermond
Pas in 1839 geeft Willem I zijn nederlaag toe en legt hij het moede hoofd neder. De gekrenkte koning trouwt tot groot chagrijn van zijn familie en van de rechtgeaarde Nederlanders met de niet alleen rooms-katholieke, maar ook nog eens Belgische hofdame Henriette d’Oultremont (in de spottende volksmond Jetje Dondermond bijgenaamd). Het echtpaar trekt zich terug in Berlijn en leeft er voortaan in stilte. Willem I laat zijn koninkrijk bijna failliet achter na een bijna tien jaar durende hopeloze strijd tegen de Belgen. Ook alle verdere sores laat hij graag over aan zijn zoon Willem die hem in 1840 opvolgt als koning Willem II.
De conclusie is onontkoombaar: Groot-Brittannië en Frankrijk hebben gezamenlijk de Belgische zaak vol overtuiging gediend en het Nederlandse belang langzaam maar zeker uitgehold. Rusland wil uiteindelijk wel ingrijpen, maar juist de opstand van zijn eigen Poolse cadetten maakt dat onmogelijk. Hierdoor blijft een oorlog met de grote buren van België en Nederland uit.
Jan Salie
Groot-Brittannië en Frankrijk trekken jaren later ook weer gezamenlijk op. Hun samenwerking is wederom gericht tegen de toenemende Russische druk, maar nu richt die druk zich op het verzwakte Ottomaanse Rijk. Dat mondt uit in de Krimoorlog van 1853, die bij ons in het collectieve geheugen is gebleven door Florence Nightingale, dwalend met haar lamp op zoek naar zieken en gewonden.
België doet het, door de voorrangspositie die het heeft verkregen, vooralsnog veel beter dan Nederland. In Wallonië en Luik verrijzen rokende fabrieksschoorstenen boven vurige hoogovens waar kolen en ijzererts worden verwerkt tot spoorrails, locomotieven en zelfs tot de gietijzeren leeuw op het monument van Waterloo. Een nieuw industrieel landschap strekt zich over het land uit.
Het duurt lang voordat Nederland het verlies van België te boven komt. In ons land heerst de geest van Jan Salie, bekend als de slappe nietsnut die zo graag zijn kruidendrankje drinkt, mijmerend over de voorbije gloriedagen van de Hollandse Gouden Eeuw. Het is Holland op zijn smalst. De volgende aan de Duitse dichter Heinrich Heine toegeschreven uitspraak is zeer treffend:
Als de wereld ondergaat, ga ik naar Holland, daar gebeurt alles vijftien jaar later.
En dat klopt precies. Rond 1845 is ook Nederland rijp voor ingrijpende hervormingen. De liberale voorman Thorbecke moet nog wel strijd leveren met koning Willem II, maar deze is opeens na een nacht nadenken om. Werd de koning weer eens gechanteerd met zijn seksuele voorkeur? Het blijft een onbewezen, maar hardnekkig gerucht.
Anna Paulownapolder
En Rusland? De ambitie om via huwelijkspolitiek invloed te krijgen in Nederland is op niets uitgelopen. Alles wat rest van de Russische invloed in ons land uit die tijd is de naamgeving aan een klein dorpje in de kop van Noord-Holland. Het draagt de naam van de Russische groothertogin Anna Paulowna. In 1847 krijgt deze nieuwe polder deze naam ter ere van de koningin en echtgenote van koning Willem II.
Andere afleveringen in deze serie:
- Deel 1: Russische groothertoginnen aasden op kroonprins Willem
- Deel 2: De held van Waterloo en zijn Russische prinses
- Deel 3: Waarom Groot-Brittannië in 1830 de Belgische opstand steunde
– Brown, D. Palmerston. A Biography. New Haven/London 2010.
– Vergauwen, D. Grand Opera. Lezing gehouden tijdens de 31e WGN-studiedag, Mennorode.
– Zamoyski, A. De Fantoomterreur. Revolutionaire dreiging en de onderdrukking van de vrijheid, 1789–1848. Amsterdam 2015.
Russische groothertoginnen aasden op kroonprins Willem (de latere koning Willem II)
De held van Waterloo en zijn Russische prinses
Waarom Groot-Brittannië in 1830 de Belgische opstand steunde
Jacobus Hojel, ooggetuige van de beginjaren van ons koninkrijk
