De naam Almere – van middeleeuws meer tot moderne stad

Dat Almere de jongste stad is van Nederland, is vrij algemeen bekend. Minder bekend is dat deze naam teruggaat op een middeleeuws meer waar later de Zuiderzee uit werd gevormd. In oude bronnen wordt dit water ook wel aangeduid als Aelmere of Almeri.

De Romeinen gebruikten weer een andere naam: zij duidden het merengebied rond het begin van onze jaartelling aan als Lacus Flevo, ofwel Flevomeer. In zijn De Chorographia schreef de geograaf Pomponius Mela bijvoorbeeld:

De noordelijke tak van de Rijn verbreedt zich tot het meer Flevo, dat een eiland met dezelfde naam omsluit en daarna als een normale rivier naar zee vloeit.

Andere deskundigen spreken in deze tijd van Flevum, wat ‘vlietstroom’ betekent en verwijst naar de waterverbinding tussen het meer en de Noordzee.

Bonifatius

De eerste vermelding van de aanduiding Almere dateert uit de achtste eeuw. In een heiligenleven over de Angelsaksische bisschop Bonifatius wordt beschreven hoe hij in 753, komend vanaf de Rijn, over een water genaamd ‘Aelmere’ richting Friesland voer. De missionaris zou niet veel later, in 754, bij Dokkum worden gedood.

De herkomst van het woord Almere is niet helemaal duidelijk. Het tweede deel, -mere, is oud-Nederlands voor ‘meer’ of ‘waterplas’. Over de betekenis van het eerste deel al- bestaan verschillende opvattingen. Volgens sommige taalkundigen verwijst het naar de palingsoort aal, terwijl anderen uitgaan van het Germaanse ala-, dat ‘geheel’ of ‘zeer groot’ betekende. Die laatste verklaring — waarin Almere dus ‘groot meer’ zou betekenen — wordt echter niet algemeen aanvaard.

Zuiderzee

Door overstromingen en erosie groeide het Almere in de loop der eeuwen, met name in de twaalfde en dertiende eeuw, uit tot de veel grotere Zuiderzee. Deze binnenzee verdween in 1932 met de voltooiing van de Afsluitdijk, waardoor het ons bekende IJsselmeer ontstond. Hoewel die naam logisch klinkt, de rivier de IJssel mondt er immers in uit, was niet iedereen overtuigd van die naam. De bekende vakbondsbestuurder en sociaaldemocratisch politicus Henri Polak pleitte er bijvoorbeeld voor om de door de Afsluitdijk afgesloten Zuiderzee voortaan Flevomeer te noemen, als verwijzing naar de Romeinse tijd. In dagblad Het Volk van 1929 is te lezen dat een inwoner van Harlingen daar het zijne van dacht:

Henri Polak hoopt, dat het IJselmeer, dat van de Zuiderzee zal overblijven, den naam Flevomeer zal ontvangen. Waarom eigenlijk? Omdat het dien oorspronkelijk had! Maar waarom dan niet den naam „Almeri” gekozen, die het in de Middeleeuwen droeg? Met H.P. ben ik het eens, dat de naam IJselmeer waarlijk ijselijk klinkt. Maar zou daarom dan die van Lelymeer niet beter zijn! Hij heeft een goeden klank en wij herdenken er den man mede die toch practisch het meest voor de droogmaking der Zuiderzee heeft gedaant.

Wat de Fries betreft, werd dus een eerbetoon gebracht aan Cornelis Lely, de ingenieur die het plan voor de Afsluitdijk ontwierp en zo de aanleg van de Zuiderzeewerken mogelijk maakte. Aardige suggesties wellicht, maar uiteindelijk werd dus gekozen voor de naam IJsselmeer.

Zuidweststad werd Almere

Dan terug naar de stad Almere. De bouw van deze nieuwe stad begon in 1976 in de drooggelegde Flevopolder. In de plannen had de Rijksdienst voor de IJsselmeerpolders (RIJP) het aanvankelijk over Zuidweststad, aangezien de stad een overloopgebied voor Amsterdam moest gaan vormen. Over de vraag welke naam de stad uiteindelijk echt moest krijgen, verschilden de meningen. Legio namen passeerden in de loop der tijd de revue, waaronder IJmeerstad, IJdrecht, Overgooi, Nieuw Amsterdam, Eemmeerstad, Flevostad, Zamenhofstad (naar de ontwikkelaar van de kunsttaal Esperanto), Mare Nostrum en Transmeer. Uiteindelijk werd dus gekozen voor een verwijzing naar het middeleeuwse meer: Almere. Naar verluidt was dat te danken aan landdrost en RIJP-directeur Will Otto, die de naam op een dag tegenkwam in een historisch boekje van Shell over het IJsselmeer.

Enkele jaren geleden maakte de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) een mooie animatie die laat zien hoe het IJsselmeergebied zich in twaalfduizend jaar ontwikkelde.

Bronnen