De Nipkowschijf en de uitvinding van de televisie

De Duitse ingenieur Paul Nipkow wordt vaak genoemd als een van de pioniers in de ontwikkeling van de televisie. In 1884 ontwierp hij de zogeheten Nipkowschijf, een mechanisch systeem waarmee beelden konden worden gescand en weergegeven. Deze uitvinding vormde een belangrijke stap richting de latere televisie, en werd door vroege pioniers zoals John Logie Baird toegepast in hun eerste televisiesystemen.

Paul Julius Gottlieb Nipkow werd op 22 augustus 1860 geboren in Lauenburg, een plaats die tegenwoordig onder de naam Lębork onderdeel uitmaakt van Polen. Rond zijn twintigste begon Nipkow aan een opleiding natuurkunde aan de universiteit van Berlijn.

In deze periode kreeg de jonge Duitser het idee om beelden om te zetten in elektrische signalen. Hij ontwikkelde hiervoor een roterende platte schijf met een spiraal van kleine gaatjes. Als de schijf draaide kon hier via de bewegende gaatjes licht doorheen geprojecteerd worden. Met behulp van selenium-cellen kon dat licht vervolgens omgezet worden in een elektrisch signaal. In zijn boek 1001 Uitvindingen legt Jack Challoner uit welke mogelijkheid dit principe bood:

Als er door een gaatje licht op een seleniumcel valt, reageert het selenium. Een elektrisch signaal dat wordt opgewekt door stroom door de cel te voeren, kan via een draad een elders opgestelde lamp doen branden. Als voor die lamp een tweede schijf wordt geplaatst die synchroon draait met de eerste, treffen de lichtsignalen precies de gaatjes in de tweede schijf en ontstaat een kopie van het oorspronkelijke beeld.

Wanneer dit signaal snel genoeg werd verzonden, versmolten de verschillende beelden voor de kijker vervolgens tot één beeld.

De roterende schijf kwam uiteindelijk bekend te staan als de Nipkow-schijf. Zelf sprak de uitvinder overigens van een ‘elektrische telescoop’. In 1885 ontving Nipkow patent op zijn uitvinding.

De oudste Nederlandse televisieprijs draagt tegenwoordig nog de naam van de uitvinder. De Zilveren Nipkowschijf wordt sinds 1961 jaarlijks toegekend aan het beste televisieprogramma of de beste programmamaker van het jaar. De jury van de prijs wordt gevormd door mediajournalisten en -critici. Bekijk alle winnaars tot nu toe onderaan dit artikel.

Uitvinder van de televisie

Paul Nipkow wordt weleens de uitvinder van de televisie genoemd, maar dat is feitelijk onjuist, hoewel de Duitse ingenieur dus wel een belangrijke bijdrage leverde aan de ontwikkeling van de televisie. Antwoord geven op de vraag wie de televisie dan wel heeft uitgevonden is niet zo eenvoudig. De ontwikkeling van de televisie was namelijk een complex proces waar verschillende uitvinders en wetenschappers over een lange periode bijdragen aan leverden. Een van dé pioniers in de ontwikkeling van de televisie is John Logie Baird, die in de jaren twintig van de twintigste eeuw als eerste publieke demonstraties gaf van een werkend televisiesysteem met bewegend beeld.

Ook de Amerikaan Philo Farnsworth en de Rus Vladimir Zworykin speelden later een sleutelrol bij de ontwikkeling van de elektronische televisie zoals we die nu kennen. Maar geen van hen kunnen we als dé uitvinder van de televisie betitelen, aangezien het apparaat dus voortkwam uit een reeks aan technologische doorbraken en ideeën van uiteenlopende pioniers.

Geschiedenis van de televisie:

Winnaars van de Zilveren Nipkowschijf

Ere Zilveren Nipkowschijf

Sinds 1962 wordt verder op onregelmatige basis de Ere Zilveren Nipkowschijf uitgereikt, aan mensen met een indrukwekkende carrière die zich buitengewoon voor de televisie hebben ingezet. Winnaars tot nu toe zijn: Mies Bouwman (1962), Kees van Kooten en Wim de Bie (1985), Wim Koole (1989), Wim T. Schippers (1994), Martijn Lindenberg (1997), Het Klokhuis (1998), Theo Reitsma (2004), Villa Achterwerk (2005), Sonja Barend en Ellen Blazer (2007), Ad van Liempt (2010), Taarten van Abel (2012), Zomergasten (2014), Frans Bromet (2017), André van Duin (2018), Jeroen Pauw (2019), Matthijs van Nieuwkerk (2020), het Sinterklaasjournaal (2021), Paul Witteman (2022), Niels van der Laan en Jeroen Woe – Even tot hier (2023) en Jiskefet (2025).

Verder lezen:

Zeventig jaar televisie in NederlandTreurbuis – Cynische benaming voor de televisie65 jaar kindertelevisie in Vlaanderen en NederlandLijst van uitvindingen

Bronnen

Redactie

Historiek is een onafhankelijk online geschiedenismagazine voor een breed publiek. We willen geschiedenis en actualiteit met elkaar verbinden en geschiedenisverhalen gratis toegankelijk maken.

Meer over:

Steun Historiek

BiografieënDuitslandTelevisieUitvindersUitvindingen

• Facebook
• Bluesky
• X
• Linkedin
• Pinterest
• Whatsapp
• Email

Veel gelezen op Historiek:

Spierballen nodig voor harde schijf van 5MB

De grot van Lascaux – De ‘Sixtijnse Kapel’ van de paleolithische kunst

De grootste koloniale nederlaag in de geschiedenis van de Republiek

Meer geschiedenis?
Volg Historiek op WhatsApp.

Volg ons

Uit de rubriek

Uitvinders

• › Revolver van Samuel Colt werd icoon van het Wilde Westen
• › Douglas Engelbart vond een handig apparaat uit: de computermuis
• › Scott Fahlman en de uitvinding van de emoticon :-) :-(

Alle rubrieken en onderwerpen →

Doorzoek ons enorme archief

Gratis geschiedenismagazine

Ontvang, net als ruim 60.000 anderen, iedere week de gratis nieuwsbrief van Historiek: