Romeinse steen uit Heerlen blijkt bordspel te zijn

Een Romeinse steen die begin deze eeuw in Heerlen werd gevonden, blijkt geen decoratief object maar een bordspel te zijn. Dat concluderen onderzoekers op basis van slijtageonderzoek, 3D-scans en computermodellen.

De rechthoekige kalkstenen plaat, vervaardigd uit kalksteen uit een Franse groeve, is voorzien van vier schuine lijnen en één rechte lijn. Lange tijd was onduidelijk waarvoor dit patroon diende. Op basis van multidisciplinair onderzoek concluderen wetenschappers nu dat het om een spelbord gaat waarop pionnen werden verplaatst. De Romeinen gebruikten daarbij waarschijnlijk pionnen van glas, bot of aardewerk. Het doel van het spel was om de pionnen van de tegenstander te blokkeren, vergelijkbaar met het principe van het bekende molenspel.

Cruciaal voor deze interpretatie is de slijtage op de lijnen van de steen. Die gebruikssporen bevinden zich precies op de plekken waar pionnen over het bord zouden zijn geschoven. Sommige van die lijnen blijken intensiever te zijn gebruikt dan andere. De zorgvuldig afgewerkte randen van de steen tonen volgens de onderzoekers verder aan dat het om een afgewerkt gebruiksvoorwerp ging en niet om een steen die nog verder bewerkt moest worden.

Om de sporen beter te kunnen bestuderen en interpreteren, maakte restauratieatelier Restaura in Heerlen zeer gedetailleerde 3D-scans. Die scans brachten minuscule verschillen in slijtage aan het licht, soms niet meer dan een fractie van een millimeter. Op basis daarvan konden onderzoekers patronen herkennen die passen bij herhaald spelgebruik.

Vervolgens zetten onderzoekers van Universiteit Maastricht kunstmatige intelligentie in om mogelijke spelregels te reconstrueren. Een speciaal ontwikkeld computersysteem vergeleek het lijnenpatroon van de steen daarbij met regels van tientallen bekende spellen uit de Romeinse en middeleeuwse wereld. Het programma genereerde vervolgens meerdere plausibele spelvarianten en simuleerde duizenden speelrondes. Dennis Soemers, onderzoeker bij het Department of Advanced Computing Sciences van de universiteit:

We ontwikkelden Ludii, een vorm van kunstmatige intelligentie die spelregels kan achterhalen. We trainden Ludii met spelregels van zo’n honderd middeleeuwse of nog oudere spellen uit hetzelfde culturele gebied als de Romeinse steen. We vonden tientallen mogelijke spelregels. Met die regels speelde Ludii tegen zichzelf en ontdekte zo een paar varianten die voor mensen leuk zijn om te spelen.

Het spelen met één set regels leidt inderdaad tot het met de 3D-scans ontdekte slijtagepatroon, maar of de Romeinen ook daadwerkelijk die variant speelden, is nog niet onomstotelijk vastgesteld.

Dat de steen gebruikt werd voor het spelen van een bordspel staat voor de onderzoekers wel vast:

We weten dat de gevonden spelregels de slijtsporen op de steen verklaren en dat ze overeenkomen met spellen uit vergelijkbare culturele periodes. We hebben natuurlijk ook naar andere mogelijkheden voor het gebruik van de steen gekeken, zoals een decoratief element in de architectuur, maar we konden geen andere verklaring vinden. Het gaat dus echt om een onbekend spel uit de Romeinse tijd. Karen Jeneson, conservator van Het Romeins Museum in Heerlen

Het onderzoek werd verricht door onderzoekers van de universiteiten in Maastricht, Leiden, Louvain-la-Neuve en Adelaide, Het Romeins Museum en restauratieatelier Restaura in Heerlen.