Waarom we de eerste premier van Nederland zijn vergeten

Terwijl zijn rivaal Thorbecke de geschiedenis in ging als architect van de grondwet, raakte de eerste minister-president van Nederland, Gerrit Schimmelpenninck (1794-1863), vrijwel vergeten. Onterecht, stelt historicus en oud-journalist Hans Verbeek. ‘Hij was een van de hoofdrolspelers in het proces rond de grondwetsherziening van 1848. Maar nadat hij aanvankelijk met succes Thorbecke terzijde had geschoven, dolf hij na twee maanden alsnog het onderspit, toen koning Willem II toch voor de lijn-Thorbecke koos.’

In zijn wetenschappelijke biografie, waar Verbeek op 8 april 2026 op promoveert aan de Universiteit van Amsterdam, laat hij zien wat hieraan ten grondslag lag.

In 1848, een jaar van grote politieke onrust in Europa, kreeg Nederland een nieuwe grondwet die de basis vormde voor de parlementaire democratie zoals we die vandaag de dag kennen. In maart van dat jaar had Gerrit Schimmelpenninck zijn ‘moment of fame’: Koning Willem II benoemde hem tot de eerste minister-president van Nederland, en gaf hem de opdracht een kabinet samen te stellen én plannen te maken voor een vernieuwde grondwet.

‘Naast koning Willem II, Johan Rudolf Thorbecke en Dirk Donker Curtius speelde Schimmelpenninck een belangrijke rol bij de grondwetsherziening, maar toch is er over hem nauwelijks iets geschreven’, stelt Verbeek. Dankzij niet eerder ontdekte brieven, kladjes, officiële papieren en persoonlijke documenten uit Schimmelpennincks privéarchief, en talloze andere archieven in binnen- en buitenland, brengt Verbeek hier verandering in. Hij beschrijft de opkomst en ondergang van de eerste minister-president van Nederland.

Wedden op twee paarden

Lang bestond het beeld dat Schimmelpenninck een verstokte conservatieve graaf was, die niets van grondwetswijzigingen wilde weten. ‘Er was weinig oog voor het interessante alternatief dat Schimmelpenninck inbracht’, stelt Verbeek.

Volgens Verbeek verschilden Schimmelpennincks opvattingen over de grondwet sterk van die van zijn zelfbenoemde “vijand” Thorbecke, die dezelfde opdracht van de koning had gekregen. ‘Thorbecke wilde snelle en vergaande democratische hervormingen met meer macht voor het parlement. Schimmelpenninck zette juist in op geleidelijke verandering en maatschappelijke rust.’

Die tegenstelling maakte Schimmelpenninck tot een belangrijke – maar uiteindelijk verliezende – speler in het politieke krachtenveld van 1848. ‘De koning wedde op twee paarden. Dat kon niet goed gaan, en dat ging het dan ook niet’, aldus Verbeek.

De invloed van persoonlijke ervaringen

Verbeek laat zien hoe Schimmelpennincks opvattingen gekleurd waren door zijn persoonlijke ervaringen. ‘Schimmelpenninck overschatte zichzelf, was elitair en wist onvoldoende steun te organiseren binnen zijn eigen kabinet. Als kind zat hij al op schoot bij Napoleon en de latere koning Willem. Dit zal zeker hebben bijgedragen aan zijn hoogmoed en eerzucht.’ Tijdens zijn jeugd in Frankrijk zag Schimmelpenninck ook hoe snelle veranderingen tot grote maatschappelijke onrust leidden. Zijn jaren als diplomaat in Londen versterkten vervolgens zijn waardering voor het Britse politieke systeem.

Dit “Britse model”, met een sterke minister-president en een ceremoniële, niet-politieke rol voor de koning, zag hij als voorbeeld voor de Nederlandse staatsinrichting en als leidraad voor een nieuwe grondwet in Nederland.

Ook verliezers helpen het verleden te begrijpen

Koning Willem II koos uiteindelijk voor de lijn van Thorbecke, waardoor het kabinet-Schimmelpenninck al na twee maanden valt. Na zijn korte mislukte premierschap probeerde Schimmelpenninck nog tevergeefs invloed uit te oefenen, maar hij bleef in de schaduw van zijn grote rivaal Thorbecke staan. In zijn latere jaren verdween hij helemaal uit het politieke centrum en trok zich terug op zijn landgoed in Diepenheim. Bij zijn overlijden in 1863 was hij vergeten in Den Haag en vervreemd van zijn eigen kinderen.

Juist die tragische combinatie maakt hem volgens Verbeek tot een interessante historische figuur. ‘Niet alleen de “winnaars” van de geschiedenis, maar ook de verliezers helpen om het verleden beter te begrijpen.’

Een boekhandelseditie van het proefschrift verschijnt onder de titel De vergeten minister-president