Nieuw licht op ondergang van Shackletons beroemde schip Endurance

In november 1915 zonk de Endurance, het beroemde schip van de Britse ontdekkingsreiziger Ernest Shackleton, nadat het maandenlang vast had gezeten in het Antarctische pakijs. De expeditie liep zo uit op een barre overlevingstocht, die Shackleton en zijn bemanning ternauwernood overleefden. Maar waarom zonk de Endurance? Volgens nieuw Fins onderzoek was het schip minder robuust dan lang werd aangenomen, en was Shackleton daarvan op de hoogte.

Een internationale groep wetenschappers, onder leiding van de Finse hoogleraar Jukka Tuhkuri (Aalto-universiteit), onderzocht de oorspronkelijke constructie van het schip en vergeleek die met andere vroege poolschepen. Op basis van de analyses van dit onderzoek, maar ook dagboeken van bemanningsleden en brieven van Shackleton zelf, concluderen de onderzoekers dat Endurance helemaal niet gebouwd was voor de zware druk van bewegend pakijs in de Weddellzee.

Zuidpool

Het schip van Shackleton zonk in 1915 tijdens een expeditie naar de Weddelzee. Tijdens een eerdere expeditie had Shackleton al een poging gedaan om, als eerste mens ooit, de geografische zuidpool te bereiken. De ontdekkingsreiziger kwam een heel eind, tot 178 kilometer van zijn doel, maar moest toen vanwege zware stormen en gebrek aan lastdieren rechtsomkeer maken.

Tijdens de expeditie met de Endurance wilde de poolreiziger Antarctica dwars oversteken. Januari 1915 kwam zijn schip vast te zitten in het zee-ijs. De expeditieleden moesten hierdoor noodgedwongen overwinteren bij Luitpoldland, een gebied dat enkele jaren eerder door de Duitse ontdekkingsreiziger Wilhelm Filchner was ontdekt. Het schip werd in de tussentijd steeds meer door zwaar pakijs verdrukt.

Drijfvaart

Na enige tijd zag Shackleton zich genoodzaakt opdracht te geven het schip te verlaten en kamp op te slaan op het pakijs. Voor de 22-koppige bemanning begon daarmee een hachelijk avontuur. Ze hoopten dat de wind hen gunstig gezind zou zijn en dat het drijvende pakijs hen uiteindelijk in de buurt van bewoond gebied zou brengen. Een maand nadat de mannen de Endurance hadden verlaten, zonk hun schip naar de bodem van de Weddelzee. Over de hachelijke overlevingstocht die de mannen in de maanden hierna maakten, schreef Shackleton later:

Op onze drijftocht naar huis hadden we geen roer om te sturen of zeil om ons snelheid te geven. We waren afhankelijk van de grillen van wind en stroom en gingen daarheen waar deze onberekenbare krachten ons voerden. Onze harten waren vervuld van het verlangen naar vaste grond onder onze voeten.

Na een bijna twaalfhonderd kilometer lange drijfvaart in de richting van Zuid-Georgië, een eiland aan de rand van de Scotiazee in de zuidelijke Atlantische Oceaan, werden de mannen na vijf maanden uiteindelijk gered door een Chileens oorlogsschip.

Mankementen

Het idee dat Endurance het sterkste houten poolschip van zijn tijd was, is volgens de onderzoekers niet houdbaar. Integendeel: het schip miste cruciale verstevigingen, zoals diagonale balken en voldoende ondersteuning in de te lange machinekamer. Juist dat deel van de romp bleek qua structuur het zwakst. Uiteindelijk brak het schip onder druk van het ijs doormidden en verdween het in het ijswater.

Opmerkelijk is dat Shackleton zich al vóór vertrek bewust was van de zwakke plekken van zijn schip. In een brief aan zijn vrouw uit 1914 liet hij doorschemeren liever zijn vorige schip mee te nemen, en tijdens een bezoek aan een Noorse scheepswerf gaf hij anderen het advies wél diagonale versterkingen aan te brengen. Het schip waarop dat advies werd toegepast, doorstond maanden later wel de grote druk van het pakijs.

Het onderzoek is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Polar Record. De onderzoekers benadrukken dat ze het heldenverhaal van Shackleton niet onderuit willen uithalen. Het leiderschap van de ontdekkingsreiziger en het feit dat hij zijn volledige bemanning in veiligheid wist te brengen, blijft wat Tuhkuri betreft indrukwekkend. Maar waarom Shackleton met een schip vertrok waarvan hij wist dat de constructie beperkingen had, blijft wel de vraag. Mogelijk speelden geldgebrek of tijdsdruk een rol.

Ontdekking wrak

In 2022 werd het wrak van de Endurance teruggevonden door de Falklands Maritime Heritage Trust, op ruim drieduizend meter diepte in de Weddellzee. Tuhkuri was betrokken bij die zoektocht. De romp van het schip bleek nog opvallend intact. Onder meer masten, ankers, serviesgoed en zelfs laarzen zijn bewaard gebleven. Doordat in het koude zeewater rond Antarctica geen houtetende micro-organismen voorkomen, bleef het schip in uitzonderlijk goede staat. Het wrak heeft inmiddels de status van beschermd monument.

Het wrak ligt op slechts enkele kilometers van de positie die kapitein Frank Worsley destijds noteerde: 68°39′30′′ZB 52°26′30′′WL. Dankzij zijn logboek kon het schip meer dan een eeuw later worden opgespoord.

Bronnen